inland-empire-lynch-ongekunsteld

Als alle vrees is overwonnen is er altijd nog de angst

Links voor in de zaal van het filmhuis gaat de deur open en stapt er iemand op hakken naar binnen. Het doek flikkert. Steeds sneller. De epilepsie-onvriendelijke beelden razen door, terwijl de hakken zich in beweging zetten. Er loopt iemand van de deur naar de achterste rij, het scherm schreeuwt felgroene beelden. De muziek zwelt nóg verder aan: klik, klak, klik, klak… Scherm en schoen zijn niet meer van elkaar te onderscheiden.

Op het doek doolt het hoofdpersonage rond in een huis. De ruimtes zijn leeg en donkerrood verlicht. Ze stapt een slaapkamer binnen en ziet op het nachtkastje een televisie die haar hoofd toont. Live. Angstig staart ze naar haar eigen angstige gezicht, een ervaring die haar angst een extra intensiteitsinjectie geeft. De kamer is verder, op een twijfelaar na, geheel leeg.

vrees hebben is geen angst

De Duitse filosoof Martin Heidegger onderscheidt in zijn werk Sein und Zeit de vrees van de angst. Vrees heb je voor iets of iemand: honden, hoogtes of die buurman zonder tanden. Vrees kun je overwinnen, bijvoorbeeld door regelmatig dat waarvoor je bang bent onder ogen te komen. Koop een hond, vlieg regelmatig of kom tot de ontdekking dat die buurman simpelweg nooit een tandarts kon betalen. Gewenning of voortschrijdend inzicht dragen de kracht in zich om vrees te verdrijven.

Bij angst is dat laatste, als we de gedachtegang van Heidegger verder volgen, niet het geval. Het verwijst niet naar iets kwaadaardigs. ‘Das Wovor der Angst ist kein innerweltliches Seiendes. [..] Das Wovor der Angst ist völlig unbestimmt.’ Er is in deze wereld geen verklaring of uitleg te vinden voor het fenomeen angst. Het lijkt uit het niets te komen. Het wijst voor Heidegger op de fundamentele conditie van de mens: dat we sterfelijk zijn. Iedere ervaring van angst grijpt zo vooruit op ons besef dat we uiteindelijk zullen verdwijnen in die lange, blauwe tunnel naar het hiernamaals. Het gevoel is onbepaald en alomvattend.

Als je in je broek schijt voor de hond van de buren ben je dus niet angstig. Je hebt vrees. En vliegangst is dan eigenlijk hoogtevrees, tenzij je angst in de kern de angst is dat je naar beneden dondert en sterft.

Terug in de bioscoopzaal. Zij op het doek, starend naar die televisie, zij heeft geen vrees. Zij heeft angst. Het lijkt wellicht een innerweltliches Seiendes – een ding in de wereld – te zijn dat zij vreest. Maar dat scherm met haar hoofd is slechts een suggestieve bepaling. Dat scherm verklaart niets; het wijst op iets groters, op iets onbepaalds. Juist die suggestie van bepaling, de televisie die de oorzaak van dit gevoel zou kunnen zijn, versterkt de onbepaaldheid. Die televisie wijst ondubbelzinnig naar haar sterfelijkheid. We zien doodsangst.

respecteer de zintuigen

Wat als het scherm, het doek in dit filmhuis, opeens ons in deze zaal vertoont? Zijn die hakken daar links voorin of eigenlijk al hier? Of zijn die hakken er alleen in mijn hoofd? Er loopt een rilling langs mijn ruggengraat, via m’n kuiten verder naar beneden totdat alle tien mijn tenen tintelen.

Na ruim een half uur stappen de eerste bezoekers op. De totale zit duurt drie uur, zonder pauze. Bij eerdere voorstellingen van afgelopen jaar waar sommige aanwezigen het voortijdig voor gezien hielden, bij The Lobster en bij Sinister 2 bijvoorbeeld, kon ik begrip opbrengen voor hun keuze. Nu niet. De onheilspellende sfeer die als een niet te lokaliseren macht onder je huid kruipt, eist al mijn aandacht op. Ontsnappen voelt als een gebrek aan respect voor de zintuigen.

illusie van samenhang

Op het beeld wordt een pistool vertoond. Het doet aan een eerdere scène denken, maar ondanks hevige inspanningen kan ik niet voor de geest halen welke dat was. Sommige teksten zijn herhalingen, maar herhalingen van wat? Het roept herkenning op, maar ik herken niets concreets. Eenzelfde dynamiek als met de vrouw en de tv: de suggestie van helderheid leidt tot uitdieping van het mysterie. Iedere samenhang blijkt een illusie.

Niemand heeft van tevoren beloofd dat een avondje David Lynch aangenaam zou zijn, maar de naargeestigheid van Inland Empire overtreft werkelijk iedere angstdroom.

Ontvang onze nieuwsbrief

Ben je het oneens met de schrijver of heb je een interessante toevoeging?

Schrijf je artikel!

Wees niet bang:
Je wordt goed begeleid door de eindredactie. Bovendien krijgt je artikel een visuele prikkel van onze beeldredactie.