Bang-kogels-pixels-ongekunsteld

Als we de kogels vervangen voor pixels

Wat is er lekkerder dan rondlopen met twee camera’s, beide uitgerust met joekels van lenzen, klaar om de jacht op het publiek te openen? Met een zeker egard wordt er naar je gekeken. Je hebt nog niets gedaan en staat toch al aan het roer. Totdat iemand zijn iPhone op jou richt en je met verbluffende vaart in zijn zak steekt.

Een moordwapen

Amerikaanse schrijfster Susan Sontag schrijft in haar essay In Plato’s grot uit 1977 al over fotografie als een agressieve daad. “De moderne camera probeert te lijken op het straalgeweer van de science fiction. Hier volgt een reclametekst: ‘De Yashica Electro-35 GT is de camera van het ruimtetijdperk, waarmee u uw gezin een groot plezier gaat doen. Vanaf nu kunt u dag en nacht schitterende foto’s maken. Automatisch. Zonder rompslomp. Het enige wat u doet, is richten, scherp stellen, en afdrukken. Het computerbrein en de elektronische sluiter van de GT zorgen voor de rest.’ Net als de auto, wordt de camera op de markt gelanceerd als een moordwapen, zo veel mogelijk geautomatiseerd en klaar voor de aanval.”

Ze wijst ons erop dat hoe graag we ook willen geloven dat fotograferen een ontspannen bezigheid kan zijn – iets onschuldigs ook – we toch geweldgerelateerde woorden als ‘richten’ en ‘schieten’ in de mond nemen als we het hebben over fotografie.

Familie

Je kent het wel uit films en uit het nieuws: een kogel is herleidbaar tot het gebruikte wapen. Onderzoekers hebben aangetoond dat hetzelfde geldt voor een digitale foto. Het verband tussen broertje pistool en zusje camera gaat verder terug.

Als we kijken naar de allereerste camera’s, dan zien we veel visuele verwantschappen tussen de camera en het vuurwapen, vooral als de eerste filmcamera’s erbij pakken. Een vizier, iets om mee te mikken, een handvat gelijkend op een kolf, de filmrol bovenop. Étienne-Jules Marey vond in 1884 een apparaat uit waarmee hij beweging kon vastleggen. Dit werd een ‘chronofotografisch geweer’ genoemd.

Dat ze visueel veel van elkaar weg hebben is tot daar aan toe, maar het opvallende is juist de terminologie die in beide gevallen refereert aan de jacht. Wapens hebben hier duidelijk geen negatieve lading.

Nog gekker wordt het verband tussen de twee als Harold Eugene Edgerton in de jaren ’30 een afgeschoten kogel met behulp van een flitser en stroboscoopflits in de lucht weet te vangen op beeld. Misschien viel de keuze op een kogel alleen vanwege de snelheid – toch lijkt er meer in schuil te gaan.

peeping tom

Het schieten werd in 1960 al letterlijk genomen in Peeping Tom, een film van Michael Powell. Hierin komen het seksuele en gewelddadige karakter van de fotografie bij elkaar. Door zijn zoeker kijkt het hoofdpersonage naar vrouwen, om ze vervolgens te vermoorden, want zijn camera kan niet alleen schieten maar ook schieten. Later kijkt hij de beelden vergenoegd terug.

Dat is fictie. Dit is echt: in maart dit jaar verscheen er een foto op internet van een Syrisch meisje dat haar handen omhoog houdt, omdat ze de telelens van fotograaf Osman Sagirli aanzag voor een wapen.

Tire-Toi

Dit jaar vinden we ook kunstenaars die het schieten letterlijk nemen. Tire-Toi is Estelle Chaigne in samenwerking met Elise Guihard. Het Franse werkwoord tirer betekent vuren of schieten, maar tire-toi betekent als uitdrukking zoveel als ‘rot op’, ‘ga weg’, of ‘sodemieter op’. Het kunstproject Tire-Toi heeft twee kapitalen en zal dus een combinatie van de twee betekenissen zijn.

Met een geweer kun je schieten op een papieren schietschijf waarachter zich een kleine box bevindt. Daarna moet je even stil blijven staan. Vervolgens kun je de foto zelf ter plaatse ontwikkelen. Het is dus een mooi uitgevoerde versie van de sobere pinhole fotografie, waarbij een klein gaatje wordt gebruikt in plaats van een lens. Dit is ook de reden waarom je even stil moet staan: in tegenstelling tot de camera’s die wij kennen, heeft een pinhole camera meer belichtingstijd nodig. In het Nederlands wordt dit trouwens heel kneuterig een ‘gaatjescamera’ genoemd.

Geen moorden meer

Sontag vergelijkt het moment dat een foto gemaakt wordt met een moord: het moment dat de tijd wordt gedood door hem vast te leggen, om nooit meer te veranderen. “Zoals de camera een sublimatie is van het geweer, is het fotograferen een gesublimeerde moord, een zachte moord, passend bij onze verdrietige, angstige tijd.” Maar de tijd is veranderd. Fotografie is om twee redenen minder agressief dan een drie- of viertal decennia terug.

Ten eerste heeft de fotografische representatie een ongekende opmars  genomen. Fotograferen is allang niet meer voorbehouden aan fotografen, maar nu ook niet meer aan mensen met een camera in de hand. Het is de schuld van de smartphone. De kwantiteit ligt hoog in zowel ruimte als tijd. Ik zou het wel willen weten: het aantal genomen foto’s per vierkante meter en het aantal genomen foto’s per minuut. Toch doet het ons steeds minder: we zijn het gewend.

Om terug te komen op Sontag’s woorden: ik denk dat we wel kunnen zeggen dat we in een nog angstiger (maar niet per se gevaarlijker) tijd leven dan zij toen ze haar essay schreef. Er hoeft maar een tas op een station te staan of de wijde omtrek wordt al ontruimd. Toch lijkt gewenning ervoor te zorgen dat we niet meer van een moord kunnen spreken wanneer een foto genomen wordt. We zijn resistent. We dragen een kogel- of pixelwerend schild.

Ten tweede heeft het fotograferen sinds de komst van de smartphone minder weg heeft van een vuurwapen: je hoort of voelt geen klik, laat staan een knal. Je hoeft slechts met het kussentje van je wijsvinger of pink het scherm aan te raken en zie daar: een foto is gemaakt. Het inzetten van een vuurwapen lijkt meer in te houden. Hoewel: vorig jaar is er in een kringloopwinkel in Chicago nog een vrouw gesneuveld omdat er per ongeluk een pistool afging dat in een kledingstuk verborgen zat. Dat ging ook vrij gemakkelijk, maar het is nieuws omdat het een uitzonderlijk geval is. Een gemaakte foto is geen nieuws.

Schieten, trekken, maken, nemen

‘Maken’ is misschien nog een te groot woord. De activiteit is hiervoor te passief. In België wordt ook wel gesproken van ‘trekken’, maar het is geen standaardtaal. Met ‘nemen’ zitten we dichter in de buurt, vooral nu de beweging naar de broekzak erbij is gekomen. Maar het is geven en nemen, en met ons fotogedrag zijn we hebberig: we nemen alleen maar. En ook dat is agressief.

Ontvang onze nieuwsbrief

Ben je het oneens met de schrijver of heb je een interessante toevoeging?

Schrijf je artikel!

Wees niet bang:
Je wordt goed begeleid door de eindredactie. Bovendien krijgt je artikel een visuele prikkel van onze beeldredactie.