Niqab-sexy-ongekunsteld

De zwarte sluier een ware trend

Een stuk textiel kan een boel stof doen opwaaien. De burka ontketent binnen onze samenleving veelal afgunst, maar kent ook een andere kant. Binnen dit discours moet toch  opgemerkt worden dat zo’n simpel kledingstuk een bron van inspiratie is voor zowel kunstenaars als mode-ontwerpers. Zo schilderde Robert Longo zijn vrouw gesluierd en maakte Eunice Lieveld provocerende foto’s met naakte modellen die een hoofddoek droegen. Lady Gaga dacht: wie hem past, trekke hem aan en zo geschiedde. Twee burkartiesten verdienen meer woorden.

Princess Hijab

In de Parijse metro is sinds 2006 een guerrilla-kunstenaar actief. Ze noemt zichzelf Princess Hijab en geeft de schaars geklede modellen op billboards burka’s, hoofddoeken of niqabs met zwart druipende verf. Opvallend is dat ze de benen vaak bloot laat. Ze lijkt de vrouwen niet echt te willen bedekken maar eerder de discussie te willen aanwakkeren. Haar acties zijn deel van een artistieke jihad, waarmee ze verwarring sticht door te refereren aan een begrip uit de islam. Ook spreekt ze over niqabizing of hijabizing van reclamebeelden.

Het is evident dat ze meerduidigheid als gereedschap gebruikt. Met humor probeert ze de contradictie in de mainstream cultuur weer te geven. Het lijken acties die tegenstellingen laten zien, maar zijn er ook niet enorme overeenkomsten te trekken tussen de reclame-industrie en de burka, die zo vaak gezien wordt als teken van onderdrukking? Er wordt vaak gesproken over dehumanisatie wanneer het gaat om de burka, maar dat zouden we ook over de gebruikte modellen kunnen zeggen. Aan de manier waarop vrouwen in de media afgebeeld worden, zijn we alleen meer gewend. Princess Hijab spreekt van een fetisjistische representatie van deze tijd. De reclames geven vrouwen een slecht zelfbeeld en hijabizering kan hen helpen het sacrale van de modellen af te laten vallen en weer een beetje mens te maken.

Ze koos enkel voor de sluier omdat dit doet wat kunst volgens haar moet doen: het daagt uit, doet schrikken en spreekt tot de verbeelding. De metro gebruikt ze om dezelfde reden als adverteerders: de fel verlichte advertenties zijn ongenadig en dwingen je publiek te worden. Anders dan in een museum zijn de mensen onvoorbereid op wat ze gaan zien.

Onvermijdelijk is de politieke context die de zwarte sluiers als een schaduw achtervolgt. Het enige wat overblijft van haar acties zijn foto’s, want haar werk wordt meestal al na ongeveer drie kwartier verwijderd door politie. Deze foto’s circuleren op internet om een heel eigen leven te gaan leiden met alle discussie van dien. En dat is goed. Een samenleving die vragen stelt is een gezonde samenleving, stelt de kunstenaar. Haar werk heeft niks te maken met de hoofddoek-ban in Frankrijk, ze begon al voordat de discussie daarover oplaaide. Nu voegt zij ondeugendheid en mysterie toe die nog mist in huidige serieuze debat over sluiers. Maar haar werk gaat ook over meer dan dat: identiteit, gender, publieke ruimte, mode en adverteren zijn thema’s die aan bod komen.

Ze trekt een parallel tussen de geromantiseerde nacht en de hoofddoek door voor het opkomen van de zon te werk te gaan. Ze doet dit alles gesluierd, om anoniem te blijven voor de camera’s.  Ze maakt heel duidelijk onderscheid tussen haar echte identiteit en haar alter ego dat alleen ’s nachts tot leven komt. Antwoorden over haar identiteit zijn volgens haar geen deel van de kunst. Het is een artistieke keus, net als Gilbert&George die van hun openbare leven een performance maken. Vrijwel alle interviews die zijn afgenomen, verliepen via email. Het is niet eens zeker dat het een vrouw is. Door de anonimiteit kan Princess Hijab dingen laten zien die niet konden als ze een publiek figuur was. Door niemand te zijn is ze vrijer dan wie ook. Een vreemde paradox is dat een gesluierde vrouw wel anoniem is, maar zichzelf tegelijk in de spotlights zet aangezien ze weinig collega’s heeft. Ze is niet aangesloten bij een politieke of religieuze beweging en wil geen advocaat zijn voor welk dogma dan ook. Als gesluierde vrouwen een punt willen maken, doen ze dat zelf maar. Hetzelfde geldt voor feministen. Ze wil niet gereduceerd en gelabeld worden door vragen naar religie en afkomst. Ze is boven alles graffiti-kunstenaar.

Aziz Bekkaoui

In 2005 en 2006 werd door Stichting Upstream de reizende tentoonstelling Kunstmarokkanen georganiseerd. Zeven steden werden aangeroerd. Centraal stond de vraag in hoeverre de culturele achtergrond van tien Marokkaans-Nederlandse kunstenaars een rol speelde in hun werk. Net als Princess Hijab probeerde mode-ontwerper Aziz Bekkaoui tegenpolen te verbinden middels kledij. Hij vermengde twee uniformen van extremistische groeperingen tot één en zo werd de Lonsdale Burka geboren. Bij de tentoonstelling stonden acht gesluierde gabbers te hakken en te rappen.

Volgens Bekkaoui zou de burka zijn emotionele lading gelijk verliezen als de reclamewereld het kledingstuk als commercieel gebruiksvoorwerp zou omarmen. Ook het schoonheidsideaal, dat steeds meer in de ban is van botoxlippen, siliconenborsten en liposuctiebuiken, werd ooit verzonnen en opgelegd voor commerciële doeleinden. Dit ideaalbeeld wordt niet meer of in mindere mate geassocieerd met vrouwenonderdrukking, te danken of te wijten aan de media. We accepteren zo veel op het gebied van kleding en uiterlijk, maar de burka vormt een grote uitzondering.

Met Times Burka Square gaf hij dit idee een zetje door op gigantische billboards reclame te maken voor het zwarte gewaad. Hij lijkt ook de tijdelijkheid van onze perceptie te willen aangeven. In de jaren vijftig was de jeans nog een omstreden kledingstuk, nu is het straatbeeld vol van spijkerbroeken. Om het publiek mee te nemen in het gedachtegoed, hulde hij alle bezoekers in een burka. Waarschijnlijk waren er op dat moment meer burka-dragers in Nederland dan ooit.

De ene burka is de andere niet

De burka is een fenomeen dat in het dagelijks leven weliswaar door weinig mensen (op handen) wordt gedragen, maar op artistiek gebied gutst het van de zwarte sluiers. Ik heb zo het vermoeden dat deze twee totaal verschillende groepen burka-gebruikers ver van elkaar af staan. De kunstburka zou eigenlijk zelfs een andere naam kunnen krijgen; de connotaties zijn immers uitersten van elkaar. De laatste categorie is in tegenstelling tot de gedragen burka een enorm succes. Ja, ik denk dat we wel kunnen spreken van een rage.

Ontvang onze nieuwsbrief

Ben je het oneens met de schrijver of heb je een interessante toevoeging?

Schrijf je artikel!

Wees niet bang:
Je wordt goed begeleid door de eindredactie. Bovendien krijgt je artikel een visuele prikkel van onze beeldredactie.