vertaler-ongekunsteld

Don’t judge a book by it’s title (of juist wel)

Een boekenkaft is vaak een combinatie van de titel van het boek, de naam van de schrijver, de naam van de uitgeverij en een slecht gekozen afbeelding die lijkt op de afbeelding van een bestseller die datzelfde jaar is uitgekomen. Vertaalde boeken wijken niet van dit format af, terwijl er een extra partij betrokken is: de vertaler. Voor zijn naam moet je meestal toch de binnenkant van het boek bekijken. Hij blijft sowieso een beetje op de achtergrond en eigenlijk is dat niet helemaal eerlijk. Hij wordt verscholen achter de schrijver, maar ook hij verdient lof en kritiek. Vandaag staat de vertaler centraal.

De juiste vertaling

Er wordt wel eens geroepen dat een boek goed vertaald is. Vaak wordt daarmee bedoeld dat de toon van de vertaling dicht bij het origineel ligt. Toch heeft de vertaler onvermijdelijk ook ongewilde invloed op het verhaal. Zo wordt een Japanse zin in een boek van Haruki Murakami door Luk van Haute vertaald met “Wat krijgen we nu?”. Het is een scène in een film die de hoofdpersoon kijkt. Een man en een vrouw liggen samen in bed. Het is een erotische scène. Een andere vrouw komt de kamer binnen en de eerste vrouw vraagt de man geschrokken: “Wat krijgen we nu?”

Ik vind dit een vrij ouderwetse, preutse uitdrukking. De zin komt meermalen terug in het boek, want het is een sleutelscène. Elke keer word ik eruit gehaald. Het kan niet anders dan dat er een betere vertaling mogelijk is. En zo heeft de vertaler een deel van het verhaal verwoest. Toch kan ik het hem niet helemaal kwalijk nemen: er is niet zoiets als een wereldtaal om andere talen te kunnen ijken (al doen sommige talen zoals het Engels soms alsof ze dat zijn). Daar komt nog bij dat leeftijd en milieu een rol spelen bij het interpreteren van taal. Vertalen is een zeer subjectieve aangelegenheid.

Het is daarom nauwelijks te controleren of een vertaling juist is. Het is een kwestie van aanvoelen. In de film Lost in Translation van Sofia Coppola speelt Bill Murray in een Japanse commercial voor whisky. Hij wordt geïnstrueerd in het Japans. Het duurt eindeloos. De vrouw die het vertaalt komt telkens met een heel kort zinnetje. Hij vertrouwt het niet. Hij vraagt: “Is dat echt alles wat hij zei, want het leek wat langer.” Het is grappig, maar weten wij veel. Misschien werkt het Japans wel net als het Russisch, waar de al dikke boeken van Tolstoj nog veel dikker zijn.

Noot van de vertaler

De Franse schrijver en Nobelprijswinnaar Jean Patrick Modiano heeft in 2007 een boek geschreven dat onder de noemer Dans le café de la jeunesse perdue over de toonbank gaat. Een jaar later was het al vertaald door Maarten Elzinga: In het café van de verloren jeugd. Voor alle duidelijkheid: hij vertaalde niet alleen de titel, maar het hele boek.

De vertaalde titel doet denken dat hij zijn eigen gedachten heeft uitgezet en alleen maar Franse woorden heeft vervangen voor Nederlandse versies. Maar dan, als het verhaal is afgelopen, wacht ons een aangename verrassing. De vertaler spreekt. Hij blijkt ineens niet alleen een middel te zijn geweest van een uitgeverij om het boek van Modiano in Nederland te kunnen uitbuiten – hij heeft er iets aan willen toevoegen.

Hij vertelt ons over de vele nauwkeurig gekozen namen van personages, straten, café’s, hotels, winkels, boeken, metrostations, drankjes en geneesmiddelen en doet gelijk een boekje open over een vertaalprobleem: je kunt niet het stratenplan van Parijs gaan vernederlandsen en raakt zo een deel van de in het boek verwerkte symboliek simpelweg kwijt. Daarom heeft hij gekozen voor een vertalersnoot, waarin hij er van alles over uitlegt. Hij probeert ons te enthousiasmeren: “Wie de smaak te pakken krijgt en zich verder wenst te verdiepen in de allegorische gelaagdheid van deze roman…”

In De vrijwillige slavernij, een vertaling van Charlotte Bauwens naar het originele boek Discours de la servitude volontaire van Etienne de la Boétie, vinden we ook een vertalersnoot. Zij laat weten dat ze “heel wat vertaalwetten heeft moeten overtreden” om tot deze frisse vertaling te komen. De originele tekst is vijfhonderd jaar oud en ze wilde geen oubollige tekst. Ze heeft de tekst als het ware ook nog getransporteerd naar deze tijd. In die zin gaat zij nog een stap verder dan Elzinga.

 Vrije titels

In De Limburger (een krant die soms onder de neus van toeristen komt te liggen als een Limburger ‘m in de trein laat slingeren) stond op een maandag in het verleden een artikel van Diana Chin-A-FatHet belang van een goede titel. Ze bespreekt hierin het gevecht van het zoeken naar een juiste vertaling van een titel.

Het blijkt niet gemakkelijk. Een lichtend voorbeeld is The Catcher in the Rye, waarvoor bij elke nieuwe uitgave een nieuwe poging wordt gedaan: Eenzame zwerftocht, De kinderredder van New York, De Vanger in het Koren en uiteindelijk De Vanger in het Graan. Nog steeds mist het de poëzie van de Engelse titel, waarin het ritme zo duidelijk aanwezig is.

De titel van háár stuk is overigens om een andere reden niet zo geslaagd: als je deze titel invoert bij Google, dan sneeuwt het artikel onder met technische artikelen over meta descriptions.

Er bestaan geen regels voor het vertalen van titels, maar er is wel sprake van terugkerende patronen. Eigennamen worden met rust gelaten, verder wordt er flink geëxperimenteerd. Chin-A-Fat zegt in haar artikel: “Het vertalen van een verháál is kunst, het vertalen van de titel is commercie”. Hieruit kunnen we afleiden dat de titel niet de lading van een boek dekt, omdat er een ander uitgangspunt is voor de vertaling. Het is goed mogelijk dat een vertaler zijn best heeft gedaan om een boek zo volledig mogelijk over te brengen naar een andere taal. Heel zijn ziel en zaligheid zit erin.

En dan zijn we terug bij de kaft van het boek: de uitgever komt met een platte titel en een goed verkoopklare omslag die geenszins bij het verhaal past en hop, daar ligt je maandenlange zwoegen in de schappen verpakt als een kant-en-klaar-maaltijd.

Ontvang onze nieuwsbrief

Ben je het oneens met de schrijver of heb je een interessante toevoeging?

Schrijf je artikel!

Wees niet bang:
Je wordt goed begeleid door de eindredactie. Bovendien krijgt je artikel een visuele prikkel van onze beeldredactie.