Schaamte-tango-satan-ongekunsteld

Een mens wordt met beperkt zicht geboren

“Ik wilde schrijven over de wereld, niet over het communisme in Hongarije, niet over Hongarije, niet over dit landschap met zijn straatarme mensen en hun omstandigheden, maar over een diepere laag van de wereld.” Aldus László Krasznahorkai.

In Satanstango (1985) lukt het László Krasznahorkai deze diepere laag aan te boren. Niet door expliciet te benoemen waar deze uit bestaat, maar door een roman te schrijven over het leven van mensen met dromen, hoop, verdriet, argwaan en een geweten zoals jij en ik.

Geloof in de waarheid

Een Hongaars dorp is vast komen te zitten in de modder. De inwoners hebben de hoop op een betere toekomst opgegeven tot ze horen dat Irimiás niet dood is maar op weg naar hen. Hij zal hen redden uit de ellende. Wanneer de man aankomt in het dorp, heeft het debiele meisje Estike zich net van het leven beroofd door het rattengif te slikken dat ze van haar broer gekregen had. De inwoners buigen hun hoofd van schaamte wanneer Irimiás laat blijken dat hij hen als verslonsde, afgestompte mensen verantwoordelijk houdt voor haar dood.

“Een noodlottig ongeluk, aan toeval te wijten… Dat zei u toch? (…) Maar hoe kan iets toevallig zijn wat noodlottig is? En aangezien het noodlottige onvermijdelijk is, is het de vraag of we nog wel van een ongeval kunnen spreken… “

Irimiás, de brenger van hoop, verwoordt de zelfmoord van Estike als een zaak met schuldigen. Een waarheid voor de inwoners: Irimiás weet volgens hen meer dan iedereen in het dorp bij elkaar. Hij weet hen zo in hem te laten geloven, dat men aan het einde van zijn speech hun kleine beetje spaargeld inlegt om de vage ideale samenleving met elkaar te gaan verwezenlijken.

Men vertrekt de volgende dag massaal uit het dorp naar een kasteel dat Irimiás voor de realisering van het ideaal heeft aangewezen. Is het echt of is het waanzin? De inwoners twijfelen wanneer ze koud en uitgeput in een donker verlaten kasteel aankomen. De paniek slaat toe wanneer Irimiás niet op komt dagen op de afgesproken tijd. Ze lachen hun twijfel weg wanneer hij een paar uur later toch voor de deur staat om hen allen een beter leven te geven. Ze geven de controle op hun eigen leven weg uit geloof. De kracht van de verbeelding en de macht van de schepper van de verbeelding.

Mysterie door onwetendheid

Krasznahorkai geeft geen uiteenzettingen, geen verduidelijkingen en pronkt niet met kennis van feiten. Hij beschrijft het leven vanuit zijn gecreëerde karakters in hun wereld. Hun onoverzichtelijkheid en onwetendheid zorgen voor een gloed van mysterie over de gebeurtenissen. Geen mysterie door onduidelijk taalgebruik of spannende trucjes. Mysterie door het feit dat mensen niet alles weten en ‘het leven’ chaotisch is.

“Op een ochtend tegen eind oktober, vlak voordat de eerste druppels van de onbarmhartig lange herfstregens op de gebarsten grond van het verdorde land ten westen van de kolonie zouden neerdalen (waarna door stinkende modderzee de landwegen tot het invallen van de vorst onbegaanbaar zouden zijn, zodat ook de stad niet meer te bereiken was), werd Futaki wakker van het gebeier van klokken. Vier kilometer verder naar het zuidwesten, op het oude land van Hochmeiss, stond een verlaten kapel, maar daarvan was zelfs de toren ingestort tijdens de oorlog, laat staan dat er nog een klok zou zijn, en de stad was zo ver weg dat daar onmogelijk iets vandaan kon komen.”

 De informatie over de stinkende modderzee, over de verlaten kapel en de stad, is informatie die dorpsbewoner Futaki  heeft. Het is zíjn verwarring wanneer hij klokken hoort beieren. Het is zíjn analyse met zíjn conclusie dat het eigenlijk onmogelijk is dat hij klokken hoort. Dit zijn de eerste zinnen van Satanstango waarmee je direct in de belevingswereld van een dorpsbewoner ronddoolt. Met alle verwarring en onduidelijkheden van dien.

Fictie is echt?

De dokter in het dorp vertolkt de rol van de schrijver:

“De dokter pakte een schrift met het opschrift FUTAKI van de stap cahiers aan de andere kant van de tafel en zocht de juiste bladzijde op. ‘Futaki is bang. Vanmorgen stond hij in alle vroegte schichtig uit het raam te kijken. F. Is bang voor de dood.’ “

Met de zinnen van de dokter wordt er in onze gedachtes een idee geplant.  ‘Is het waar dat Futaki bang is?’ zullen we ons afvragen wanneer Futaki weer ‘echt’ in beeld komt. We zullen bewijs of tegenbewijs proberen te vinden.

De dokter, een verstokte inwoner die nauwelijks uit zijn stoel komt, noteert tot een zeker moment alles, maar enkel, wat hij observeert. Later neemt hij de vrijheid dingen op te schrijven die zich niet voor zijn neus afspelen. Hij realiseert zich dat hij met het opschrijven van bedachte zinnen, de gebeurtenissen werkelijk kan laten worden.

 “Plotseling ging hij rechtop zitten in zijn stoel, alsof hij ineens het licht zag. Hij tilde zijn hoofd op, richtte zijn ogen op het plafond, en klemde het potlood zwaar ademend in zijn hand. ‘Nu staat hij op,’ schreef hij in een steeds diepere roes, maar voorzichtig om het papier niet open te halen. ‘Hij krabde zijn kruis en rekt zich uit, loopt rond in de kamer, gaat weer zitten. Hij gaat piesen, komt weer terug, gaat zitten, staat weer op.’ Koortsachtig schreef hij de letters achter elkaar, hij zág niet alleen dat aan de overkant alles exact zo gebeurde, maar wíst ook met dodelijke zekerheid dat het voortaan niet anders kon zijn. Hij besefte namelijk geleidelijk dat het martelende gezwoeg van lange jaren eindelijk zijn vrucht had afgeworpen: hij was in het bezit gekomen van een unieke gave, die hem niet alleen de mogelijkheid bood om zich met de alertheid van de beschrijving te verzetten tegen de uitdagingen van de dingen die eeuwig in dezelfde richting marcheerden, maar tot een zekere hoogte ook om de elementaire structuur van de schijnbaar vrij kolkende gebeurtenissen te bepalen!”

Taal duidt onze wereld. Het benoemen van verschillen of juist het overkoepelen van ervaringen of dingen door het gebruiken van bepaalde woorden (ver)vormt onze werkelijkheid. Satanstango is door de woorden van de schrijver en mijn eigen voorstellingsvermogen, onderdeel geworden van mijn werkelijkheid. Met dezelfde gave die de dokter toebedeeld is, heeft László Krasznahorkai voor mij enkele uren de ‘schijnbaar vrij kolkende gebeurtenissen’ bepaald. Ik gaf me over.

Ontvang onze nieuwsbrief

Ben je het oneens met de schrijver of heb je een interessante toevoeging?

Schrijf je artikel!

Wees niet bang:
Je wordt goed begeleid door de eindredactie. Bovendien krijgt je artikel een visuele prikkel van onze beeldredactie.