russen-ernst-satire-maartje-denderen-ongekunsteld

Ernst en satire in de jonge Sovjet-Unie (en ervóór)

In romans en verhalen van Kafka lijkt context er weinig toe te doen. Of zo’n slot nu in Zuid-Duitsland stond, in Slovenië of desnoods in Bulgarije, het maakt niet uit. In de ‘De Bouwput’ van Platonov is het van beslissend belang dat de roman zich afspeelt in een bepaald land en in een zeer specifieke tijd. Dat kun je ook zeggen van ‘De Moeder’ van Gorki en het werk van Sjostakovitsj. Sovjetwerk waar iets eigenaardigs mee aan de hand is.

De Bouwput

Andrej Platonov was een echte Sovjetschrijver, net als Maxim Gorki, wiens revolutionaire enthousiasme van de pagina’s spat. Ze waren min of meer tijdgenoten, die twee. Beiden hadden ze de Russische Revolutie van 1917 en de ondergang van het keizerrijk meegemaakt en beiden moesten ze zich als schrijver zien te redden in de nog jonge Sovjet-Unie. Platonov deed dat in De Bouwput door op een koddige manier de spot te drijven met de Sovjetmores en de collectivisatie in het bijzonder.

Alle grondbezittende boeren werden onteigend, er werden collectieve boerderijen gevormd: kolchozen. De hele ontwikkeling werd aan het begin van de jaren twintig in gang gezet en toen in 1929 bleek dat het allemaal niet vlot genoeg ging, werd het proces bespoedigd door speciale eenheden. Het verhaal gaat nou juist over dat afdwingen van de onteigening. De roman gaat over de collectivisatie die, terwijl het boek werd geschreven, nog in volle gang was. Zo krijg je een inkijkje in de dramatische gebeurtenissen van die tijd, waarin de taal van de Sovjetstaat al dusdanig was ingedaald dat er de spot mee gedreven kon worden.

‘Toen dit Pasjkin ter ore was gekomen, had hij besloten om Proesjevski met optimale snelheid naar de kolchoze te mobiliseren als kader van de kulturele revolutie, aangezien bij de organisatie van een kollektief het intellekt niet mocht missen.’ 

Dit is wat het boek interessant maakt; die nabijheid en de spot. Het verhaal begint zo: ‘Op de dag dat Wosjtsjev het dertigjarige jubileum vierde van zijn privéleven, kreeg hij ontslag op de kleine machinefabriek waar hij de middelen verdiende om in zijn onderhoud te voorzien.’

Ik dacht: deze roman gaat over Wosjtsjev. Hij gaat wat aan de zwerf en sluit zich aan bij een groep mannen die aan een bouwproject zijn begonnen. Eerst moet er natuurlijk een bouwput gegraven worden. Uiteindelijk zal er een appartementencomplex moeten komen waardoor de levensomstandigheden van de proletariërs sterk zou verbeteren. Wosjtsjev gaat dus meedoen met deze ploeg en dan komen er allerlei andere personen in beeld.

Het verhaal loopt gaandeweg wat uit de hand als in een droom. Er wordt een vrouw met haar dochter gevonden. De vrouw sterft – niemand treurt, ze wordt ook niet begraven – en het kind wordt door de mannen opgenomen. Het is een meisje van zo’n vier jaar oud, maar ze bedient zich van een helder revolutionair jargon.

Als deze mannen betrokken raken bij de collectivisatie in een naburig dorp blijkt de knecht van de smid een heuse beer te zijn. Het gaat er allemaal nogal knullig aan toe, een duidelijke hoofdpersoon is er dan al niet meer en wanneer de onwillige boeren op een vlot de rivier op zijn gestuurd, is de revolutie een ferme stap voorwaarts gekomen.

De roman is na afronding niet gepubliceerd, dat kon niet, maar gek genoeg is Platonov ook nooit opgepakt en verbannen zoals dat met veel van zijn collega’s wel gebeurde. Het is een eigenaardig uniek boek. Eigenaardig door de stijl en uniek door de historische context. Geen pageturner, ook geen meesterwerk als het om die stijl gaat. Een boek dat sterk bepaald wordt door de historische context, en dat die historie met behulp van een satirische droom presenteert.

Sovjetjargon?

En daarmee zou dit deel van de verhandeling kunnen eindigen, maar dan hebben we toch precies de boot gemist. Inderdaad, we kunnen dit boek lezen als historisch van waarde. Ja, leuk hoe Platonov de spot dreef met dat Sovjettaaltje. We zien een boek waarin de overheid met de taal die ze bezigt in haar hemd wordt gezet. De stap naar de volgende woorden is dan snel gezet: winstmaximalisatie, verdienmodel, bijtelling, innovatie- en concurrentiekracht, kennisintensieve sectoren…

De Moeder

De roman van Gorki heeft een heel andere toon. Van het begin tot het einde wordt de revolutie, die dan nog niet is uitgebroken, buitengewoon serieus genomen. Hoofdpersonen zijn een moeder en haar zoon Pawel. De vader is dan net overleden. Niemand is daar erg treurig over want hij was een man die je er eigenlijk liever niet bij wilde hebben. Nu haar man er niet meer is, komt de moeder tot haar recht en krijgt ze steeds meer belangstelling voor de revolutionaire activiteiten waar Pawel bij betrokken is. Ze leert andere kameraden kennen en geniet er met volle teugen van. Wanneer Pawel tijdelijk is opgepakt, neemt ze een deel van zijn werk over en gaat ze in de fabriek soep en pamfletten uitdelen. Het verhaal van een onderdrukte arbeidsvrouw die een geweldige ontwikkeling doormaakt en zich ontpopt tot een krachtige revolutionair die nergens bang voor is.

Dit boek zit zo vol van revolutionair vuur dat ik het haast niet serieus kan nemen. Er zit iets van een karikatuur in het boek waar dat totaal niet de bedoeling van de schrijver was. Het boek komt uit 1906/07 en het kan dus niet vanwege het Sovjetbewind zijn dat Gorki zo schreef. Nee, dit kwam echt uit hemzelf en dat maakt het boek juist bijzonder.

Ernst en satire

Toen De Moeder af was, lag Dmitri Sjostakovitsj nog in een kinderwagen. In 1924 publiceerde hij zijn eerste symfonie en in de jaren dertig volgde er een aantal achter elkaar. Het zijn grote orkestwerken in de traditie van Mahler, Tsjaikovski en Rimski-Korsakov. Aan de ene kant groots en bombastisch en aan de andere spottend en satirisch. Aan de ene kant hoor je de wereld waar Gorki na de revolutie deel van is gaan uitmaken, een wereld waarin niets verkeerd kon gaan. Aan de andere kant klinkt er steeds weer die spot van Platonov. Spot die de monomane revolutionair misschien niet eens doorhad.

Ontvang onze nieuwsbrief

Ben je het oneens met de schrijver of heb je een interessante toevoeging?

Schrijf je artikel!

Wees niet bang:
Je wordt goed begeleid door de eindredactie. Bovendien krijgt je artikel een visuele prikkel van onze beeldredactie.