aardbeving-sanne-smit-ongekunsteld

Gekte tussen de muren

Thuis ben je waar je jezelf kunt zijn. Het is de plek waar je ongestoord in je onderbroek een dansje doet, onbeschaamd boeren laat en bij thuiskomst onredelijk ruzie kunt maken met je partner of huisgenoot. Gewoon omdat het daar wél kan. Thuis heb je wél wat te zeggen. Thuis ben jij de baas. Maar wat als je, op de enige plek waar je zelf de regels behoort uit te maken, steeds meer de controle verliest? Dan wordt het zorgelijk. Waar de grenzen van de eigen leefsfeer steeds meer vervagen, ontspringt de gekte.

DE AIR-BNB DIE GEEN AIR-BNB WAS

Net verhuisd liggen mijn vriendin en ik in ons nieuwe appartement. Een net samen ingetrokken stel. Wat spannend en romantisch, zo’n eerste avond. Toch bekruipt ons beiden een vreemdsoortig gevoel. Alsof we in een air-bnb zijn, terwijl we beseffen dat dit toch echt óns huis is waar we nu liggen. Dit is geen vakantiehuisje waar we over een paar dagen lachend de deur achter ons dichttrekken. Het is vervreemdend om te weten dat dit ons thuis is zonder het zo te voelen.

Het zal wel komen door de verhuisdozen die nog overal verspreid staan, of door de bouwlamp die nog fungeert als verlichting. De dagen erna gaat de knop om; bezig zijn helpt. Aan iets werken maakt het vreemde meer het eigene. Liever het eigen zweet, druppend van de muren, dan een parfumflesje van de vorige bewoners in een verlaten badkamerkastje.

Maar wanneer ik voor het eerst een avond alleen thuis ben, bekruipt mij hetzelfde gevoel als tijdens de eerste nacht. Een driekamerappartementje van vijfenveertig vierkante meter lijkt misschien niet groot, maar de leegte die in de kamers naast mij heerst, is beangstigend. Een studiootje was zo gek nog niet; de leegte van het huis bekruipt me. De Duitsers hebben daar zo’n mooi woord voor: unheimisch, een onderhuids gevoel van ongemak.

Op het moment dat ik gestommel in het trappenhuis hoor, slaat mijn hart een keer over. Ik sluip naar de deur en zie mijn nog onbekende bovenbuurman vervormd door het kijkgaatje zijn weg naar boven zoeken. Ik ben degene die mijn buurman begluurt, maar in dit begluren ervaar ik juist mijn eigen kwetsbaarheid. Wat als hij voelt dat hij bekeken wordt? Wat als hij een enge hobby heeft, zoiets als pythons houden? Of misschien is hij bar eenzaam en staat hij elke dag voor de deur, smekend om wat contact. De meest bizarre gedachten verwerp ik snel, maar het gevoel overgeleverd te zijn aan de grillen van de buren blijft hangen. Toch misschien niet zo’n goed idee om een contract te tekenen voor minimaal een jaar. Het nieuwe huis, dat juist als een bevrijding zou moeten voelen, is in potentie een gevangenis waarin ikzelf niet meer veilig ben.

DE INTRUSIEVE BUREN

De Poolse filmregisseur Roman Polański maakte in de jaren 60 en 70 de films Rosemary’s Baby (1968) en The Tenant (1976). Deze films, die afzonderlijk van elkaar te bekijken zijn, hebben één thema gemeenschappelijk: de verhuizing van de hoofdpersoon naar een nieuw appartement. De ontspanning en blijdschap om het nieuwe appartement die de hoofdpersoon aanvankelijk ervaart, verdwijnt in deze films al snel naar de achtergrond. Hierin spelen de buren een centrale rol.

In The Tenant komen de buren bij het minste of geringste geluid boos verhaal halen bij hoofdpersoon Trelkovsky (gespeeld door Polański zelf) omdat het immers een net trappenhuis betreft en dit zo behoort te blijven. In Rosemary’s baby slaat het intrusieve karakter van de buren juist de andere kant op: de gepensioneerde buren staan constant op (en over) de drempel om zichzelf uit te nodigen en dringen zich op met adviezen over de zwangerschap van Rosemary. Rosemary en haar partner vinden het lastig hun de toegang te weigeren en laten de oudjes steeds meer toe in hun woonsfeer. Hierdoor worden hun levens alsmaar meer onderhevig aan de invloed van de buren.

Het thuis-zijn verwordt in beide films meer en meer tot een plek waar de bewoners zich bekeken voelen. Alsof hun gedachten geen eigen bezit meer zijn, alsof de buren zich steeds dieper in hun geest nestelen. Door de constante intrusie van de buren vervagen de grenzen en zijn de hoofdpersonages de grenzen ook steeds vaker kwijt. Het fascinerende is dat hier de waanzin zijn intrede doet.

Zo ziet Trelkovsky in The Tenant dat er ’s nachts mensen vanuit de ramen tegenover zijn kamer urenlang stilstaand naar hem staren en krijgt hij klachten van geluidsoverlast terwijl hij de hele nacht gewoon sliep. Bovendien merkt hij dat de buren hem steeds meer lijken te behandelen als de vorige bewoonster, die zelfmoord pleegde door zich vanaf het appartement naar beneden te storten. De zwangere Rosemary voelt zich alsmaar zieker worden; zij krijgt elke dag zelfgemaakte fruitdrankjes van haar buurvrouw voorgeschoteld. Bovendien gaat ze naar een dokter die de buren haar geadviseerd hebben. In Rosemary’s geest plant zich het idee dat ze slachtoffer is van een complot tegen haar en haar toekomstige kind. Wat is hierin gekte en wat is reëel? Is de hoofdpersoon psychotisch of is de omgeving kwaadaardig?

DE GEKTE

Polanski geeft met zijn films een visie op gekte die heden ten dage in wetenschappelijke kringen breed gedragen wordt. Dit is het idee dat blootstelling aan stress de kans op gekte vergroot. Iemand die buiten de werkelijkheid staat of deze vervormt, wordt binnen de wetenschap aangeduid als ‘schizofreen’. Schizofrenie is een geestesziekte die zich kenmerkt door wanen en/of psychosen. De centrale factor in de ontwikkeling van deze geestesziekte is de manier waarop informatie die de zintuigen bereikt, geïnterpreteerd wordt.

Dopamine is een hormoon dat wordt aangemaakt op momenten dat er gevaar dreigt. Door willekeurige schommelingen in het dopaminesysteem kunnen zintuiglijke ervaringen die normaal als vanzelfsprekend worden ervaren opeens als heel betekenisvol geïnterpreteerd worden. Stressvolle situaties vergroten de kans op een plotselinge schommeling in het dopaminesysteem en daarmee de kans op het verkeerd interpreteren van signalen. Wanneer je bijvoorbeeld vol zenuwen (en dus dopamine) voor een groep staat om een presentatie te geven, ben je sneller geneigd te denken dat mensen je raar aankijken, fluisterend over je roddelen of je uitlachen. Wanneer je na die presentatie weer terugloopt naar je zitplaats daalt de stress gelukkig snel. Eenmaal thuisgekomen zijn de paranoïde, onzekere gedachten verdwenen. Maar als deze stress constant ervaren wordt, zelfs of juist thuis, dan is er geen gevoel van veiligheid meer en krijgt de paranoia steeds meer de overhand. Het beangstigende van de films van Polanski is het besef dat de gekte mijzelf ook kan overkomen wanneer ik mij thuis niet meer veilig voel.

MIJN BOVENBUURMAN

De air-bnb voelt nu als thuis, de ruimtes staan niet meer leeg en ademen onze eigen sfeer. Mijn bovenbuurman heb ik, anoniem als buren in Amsterdam zijn, nooit meer gezien of gesproken. Zijn gestommel in het trappenhuis klinkt nu veeleer aandoenlijk dan beangstigend. Ook sta ik niet meer door het kijkgaatje te loeren en ben ik vaker slaperig dan gespannen. Toch ben ik blij dat ik dit appartement de komende tijd niet hoef te verlaten. Voor de volgende keer dat ik moet verhuizen, houd ik mijn hart vast.

Ontvang onze nieuwsbrief

Ben je het oneens met de schrijver of heb je een interessante toevoeging?

Schrijf je artikel!

Wees niet bang:
Je wordt goed begeleid door de eindredactie. Bovendien krijgt je artikel een visuele prikkel van onze beeldredactie.