Eekhoorn-egel-mier-ongekunsteld

Het bos en haar gemijmer

Als kind had ik de grootst mogelijke hekel aan de toon van Tellegen die ogenschijnlijk simpel en sober is. Ik was boos dat ik een verhaal na één keer lezen kon opdreunen, maar niet begreep. Want dat er meer was dan de mier en de olifant in een bos, dat voelde ik ook wel.

Het concrete denken

Geluk bij een ongeluk, Scherven brengen geluk, Voor het geluk geboren, Op goed geluk. We spreken hier over vier kleine boekjes met korte dierenverhalen vol korte zinnen bestaande uit korte woorden. Moeilijk taalgebruik is ver te zoeken en anders wordt er door een of ander dier wel een opmerking over gemaakt. De eenvoudige tong en de terugkerende tastbare elementen betekenen echter niet dat ze automatisch bedoeld zijn voor kinderen. Ze doen inderdaad denken aan verhaaltjes die ouderwetse ouders bij het slapengaan vertellen, maar die kenmerken zich meestal door een bevredigende clou waardoor het kind in kwestie niet uren ligt te piekeren en alle wereldproblematiek in de onvolgroeide hersenpan probeert op te lossen.Tussen deze verhaaltjes en die van Toon Tellegen ligt een diepe kloof. De Kijkwijzer raadt sommige films niet af door een pictogram met voetjes, een vuist of een 12 neer te zetten. Toch kan het onderwerp gewoon te ver van een kind af staan.

Ik bedoel niet dat kinderen niet kunnen nadenken; het fenomeen ‘filosoferen met kinderen’ verbaast mij het minst. Kinderen zijn beter in staat dingen toe te laten en bepaalde absurditeiten te accepteren. Toch is er een verschil tussen de wereld van kinderen en die van volwassenen – en die laatste wereld, daarvoor is het bos van Tellegen een metafoor. Ik weet dat er tegenwoordig al depressieve kinderen bestaan, maar niet voor niets is dat schokkend nieuws: depressiviteit was altijd voorbehouden aan de volwassenen.

Daarbij moet wel gezegd worden dat het in de verhalen gaat om volwassenen die niet de ontwikkeling hebben ondergaan die wij allemaal doormaken als we ouder worden. Na hun kindertijd raken wij mensen bevlekt met een vlakke ernst die verbeeldingskracht wegschroeit als ware het een wratje. Deze personages zijn vrij intuïtief en kunnen vrij snel benoemen wat ze voelen. Ze denken ver buiten wat wij al out of the box noemen. Maar dan komt het waarom en dat geeft de klepel een flinke zwieper. Rimpels zijn ineens onderdeel van deze wereld. Van zijn verhalen wordt gezegd dat ze luchtig zijn. Toch dampt de ernst van de pagina’s.

Alle woorden één pot nat

De verhalen zijn zelfs niet zo zeer voor jongvolwassenen want waar is de spanning en sensatie? Sex sells, dierenvriendschap niet. De allegorische verhalen doen mede daardoor vrij ouderwets aan. Door de eeuwen heen komen dierenverhalen voor als een bedekte manier kritiek te leveren wanneer die in alle openheid niet werd geaccepteerd.

In tegenstelling tot de meeste hedendaagse dierenverhalen, worden bij Tellegen niet alleen de dieren gepersonifieerd, maar ook  de toestand van de ziel, bepaalde karaktertrekken, werkwoorden en bijvoeglijk naamwoorden. Ook maakt hij van materiële zaken abstracte begrippen en andersom. Terugkerende elementen zoals de verjaardag, de taart, een cadeau en een brief lijken scherp omlijnd, maar zijn dat niet. Ze staan ergens voor en krijgen zo nu en dan zelfs een toevoeging die de mogelijkheden van een object ongekend maken. Zo wordt er een ontroostbare taart gegeten, terwijl de kikker alleen nog maar zou kwaken met zoete algen en wier zou bestellen als het op het menu stond. De hazelmuis is zijn verjaardag kwijt.

Hij overstijgt de vaste conventies van woorden en hun functies. Somberheid geeft de meeste mensen een bepaald kader mee; Tellegen stelt dit ter discussie en de voordelen van somberheid worden opgesomd. Als iedereen in het bos bedroefd is, springt de mier een gat in de lucht als hij eindelijk óók bedroefd is. Zonder het te noemen, weegt in dit verhaal de emotie eenzaamheid zwaarder. Als de olifant bang is dat hij weer een buil zal oplopen, wordt hij zonder kleerscheuren thuisbezorgd door de wind: een brief is niet per definitie van papier. Wanneer je een adres op iemands buik schrijft, wordt hij vanzelf post.

Alle dieren één pot nat

Prettig dat de bosbewoners geen standaard-introductie genieten. In het dagelijks leven is het ook interessanter iemand te leren kennen door zijn gedrag of zijn visie op een bepaald onderwerp, dan een beknopte samenvatting van een CV woordelings toegespeeld te krijgen.

De dieren zitten vol goede intenties die niet altijd de beste uitwerking hebben. Daarmee wordt duidelijk dat er soms moeite is met het inleven in de ander. Het maakt hen eenzaam op een onbegrijpelijk prettige manier. Tastbare vijanden zijn er niet, slechts sommige emoties of gedragingen kunnen we zien als antagonisten.

De routine en het weinig turbulente leven dat de dieren leiden, lijkt ertoe uit te nodigen stil te staan bij de dingen die ze doen en denken. De dieren lijken teveel op elkaar om elkaars tegenspeler te zijn. In feite maakt het niet uit of ze in conclaaf zijn met zichzelf of met een ander dier in het bos. Ze bestaan niet, alleen hun gedachten, monologen en dialogen. Pas na een tijdje blijken de uitgesproken karaktertrekken. Met de komst van een dier word je al voorbereid op een scala aan emoties of gedragingen.

De schrijver heeft de wereld niet voor zijn personages geschapen, maar voor bepaalde zinnen of gedachten die hij zelf de wereld in wilde brengen. Hij maakt de dieren gek op woorden met hun betekenis en toepassing. Sommige verhaaltjes lijken wel een ode te zijn aan een woord. De verhaaltjes zweven tussen poëzie en de bondige posters van Loesje. In elk verhaaltje komt tenminste één zin voor die nog dagelijks tot een glimlach of een nieuwe gedachte zou kunnen leiden.

I accept

De arena is er een van acceptatie. Dat is helemaal niet veel gevraagd, want denkende en sprekende dieren introduceren is het halve werk. Vraag als mens maar eens in een cadeaushop of je ook geluk kunt kopen. Pas als het een mens betreft heb je te maken met een zekere geloofwaardigheid op pijl houden. Zo uit het niets, in deze zeer meetbare en concrete wereld – zoals we graag geloven – zou mijn wens om ooit een foto te kunnen maken van de geur van zuivere sneeuw tot een hoongelach leiden. Ik zou de pretentieuze zweefteef zijn. In het bos zijn dergelijke zaken aan de orde van de dag.

Uiteindelijk moeten we buiten alle onmogelijkheden zelfs accepteren – en dat is wellicht nog wel het moeilijkste – dat de verhalen gewoon gevat zijn in kleine boekjes van bekende afmetingen met zinnen die lopen van links naar rechts.

Ontvang onze nieuwsbrief

Ben je het oneens met de schrijver of heb je een interessante toevoeging?

Schrijf je artikel!

Wees niet bang:
Je wordt goed begeleid door de eindredactie. Bovendien krijgt je artikel een visuele prikkel van onze beeldredactie.