Monsters-ongekunsteld

Het leven is geen zoete krentenbol

De titel van deze film ligt in hetzelfde uitzinnige straatje als die van The Eternal Sunshine of the Spotless Mind en het verhaal is minstens net zo goed. The Unbearable Lightness of Being van Philip Kaufman vertelt in elk shot een verhaal maar weet het geheel van uiteenlopende scenes tot een hufterproof slot te maken.

Auto-antagonisme

Vanaf het begin van de film volgen we één van de meest vervelende personages die je ooit in een film zult zien en even lijkt het hierdoor een mislukte film: identificatie met de protagonist is er niet bij. De Praagse hersenchirurg Tomas (Daniel Day-Lewis) is een onsympathiek figuur die zijn holle bestaan invult met een breed arsenaal aan minnaressen waarbij emotie geen enkele rol speelt.

Zo is er de sensuele Sabina (door wie zou zij anders kunnen worden gespeeld dan Lena Olin) waarmee hij slechts een fysieke verhouding onderhoudt. Maar dan verschijnt ineens de jonge, zeer verlegen en naïeve Tereza (Juliëtte Binoche) ten tonele, een plattelandsmeisje dat hij op een zelfde luie wijze het hof maakt als alle andere vrouwen, maar waarvan hij onverhoopt gaat houden. Hij laat haar bij hem intrekken en ze trouwen.

Op dit punt rijst het vermoeden van een ontwikkeling in het personage Tomas, maar de gevoelsmatige structuur van de film lijkt enigszins te verschillen van vele andere. Hij blijft overspelig, oppervlakkig en onhebbelijk voor de kijker. Ook als de Russische tanks Praag binnenrollen en hiermee ineens het decor van de film wordt onthuld – de Praagse Lente van 1968 –  is hij niet van plan zijn losse levensstijl op te geven. Wellicht kunnen we nu stellen dat Tomas geen protagonist is, maar de route naar de enige échte van het verhaal: Tereza.

Het contrast

Ze is het prototype van een good guy en dat is precies waar ze onder lijdt. Ze is monogaam en gelooft niet in de scheiding van lichaam en geest. Haar leven is niet licht. Wat moet ze met Tomas? Hij staat hier zo anders in. Toch accepteren we dit: we herkennen de onverklaarbaarheid van hoe een mensenleven kan verlopen.

Iets minder zwaar is Tereza’s leven als ze op een avond merkt dat Tomas jaloers is op een man die met haar praatte en ze hem eindelijk kan plagen. Tereza en de kijker zien in dat ze Tomas veel meer waard is dan alle andere vrouwen. Dat verschil bestond al vanaf het moment dat ze bij hem bleef slapen, terwijl hij nooit met iemand in hetzelfde bed sliep. Tereza’s wapen is haar trouw. Vaker echter interpreteert hij haar wil naar verbondenheid als gebondenheid, terwijl hij de vrijheid als hoogste goed beschouwt. In dat kader wil hij ook niet zwichten voor de communisten. Hier maakt zijn keuze weinig verschil: hij is onvrij als hij zwicht en onvrij als hij kiest voor de vrijheid van zijn geest. Sabina is wel vrij, maar loopt weg voor de liefde. Als professor Franz (Derek de Lint) zijn vrouw voor haar verlaat, verlaat Sabina hem op haar beurt.

Contrapunten

Als Tereza eindelijk ook de lichtheid kan ervaren, sterven Tomas en zij hier subiet aan. Ze hadden om kunnen komen in de oorlog, maar komen simpelweg van een feestje, hebben teveel gedronken, zijn gelukkig en rijden hun auto tot moes met henzelf erin. Dat is niet zo erg. Erger is de scene waarin Tereza naar een vreemde man toe gaat omdat ze Tomas wil begrijpen. Er is geen geweld, geen fysieke dwang. Toch heb ik zelden zo’n indringende scene gezien.

Ook op andere punten blijkt de weloverwogen afweging van hoeveel er nodig is om tot de kern te komen. Tereza verlegt haar grenzen en vraagt Sabina of ze haar naakt mag fotograferen. De twee vrouwen hebben geen seks, en dat maakt juist dat de spanning blijft hangen. Er is geen ontlading, we kunnen niet op adem komen, blijven als kijken ook in een hyperventilatie. Het spel van elkaar fotograferen is erotischer omdat het niet wordt gevolgd door een expliciete seksscène terwijl we die hier zeker wel verwachten en misschien zelfs verlangen.

Wat de hyperventilatie nog eens een paar toeren harder zet is het feit dat de kijker dingen weet die Tereza niet weet. Een good guy in deze film heeft niet alleen maar goede kanten; de personages zijn ver uitgediept. Sabina bedoelt het bijvoorbeeld niet slecht, maar ze is ook geen engel. Zelfs Tomas kunnen we niet alles kwalijk nemen. De nuance regeert.

Ik hou mijn spreekbeurt over…

Als we kijken naar de beeldende kunst, dan zien we dat er een duidelijk thema gekozen moet zijn dat sterk wordt afgebakend. We zijn gek op crossovers, melanges van verschillende werkwijzen en media. Maar er mogen geen thematische mengvormen bestaan en zijpaden mogen niet worden bewandeld, omdat de scherpte anders verloren gaat. The Unbearable Lightness of Being laat zien dat het wel kan. Immers: antwoord geven op de vraag waar deze film over gaat, dat neemt even in beslag.

De personages hebben allemaal een functie in het verhaal, maar lijken wel een ongepland leven te zijn gaan leiden waardoor er – net als bij echte mensen – veel meer begon te spelen dan de goede of de slechte kant. Vrijheid en onvrijheid, kunst en kitsch, trouw en ontrouw, oorlog en vrede, zwaarte en lichtheid, lichaam en geest, goed en kwaad, liefde en seksualiteit (de film gaat echter niet over contrasten als zodanig). Dan zijn er nog de uitgewerkte historische context én de verwijzingen naar een culturele context. De hond van van Tomas en Tereza heet bijvoorbeeld Karenin, naar een personage uit Anna Karenina van Leo Tolstoy. Deze film is daarmee rijker dan een visueel volle film als Fear and Loathing in Las Vegas.

Je zou een boek kunnen schrijven over alle thematieken die de revue passeren en de eerlijkheid gebiedt me te zeggen dat de film gebaseerd is op het boek Nesnesitelná lehkost bytí van de Tschjechische Milan Kundera. Na het zien van de film besloot hij overigens dat geen van zijn boeken meer gebruikt mocht worden voor verfilming. Toch is dat bij deze, samen met het kijken van de film, huiswerk voor iedereen die het nog niet gelezen heeft.

Ontvang onze nieuwsbrief

Ben je het oneens met de schrijver of heb je een interessante toevoeging?

Schrijf je artikel!

Wees niet bang:
Je wordt goed begeleid door de eindredactie. Bovendien krijgt je artikel een visuele prikkel van onze beeldredactie.