Nihilisme-ongekunsteld

Het sympathieke nihilisme van Francis Underwood

De hitserie House of Cards is niet alleen maar een ongecensureerde vertoning van het politieke spel of een smeuïg verhaal over het reilen en zeilen van een Amerikaanse congressman. Het is bovenal een weergaloze weergave van de ambigue houding van de mens ten opzichte van macht. Twee seizoenen lang is de kijker getuige van openlijk erkend nihilisme. Hoofdpersonage Francis Underwood windt er geen doekjes om: hij wil ten koste van alles en iedereen hogerop in Washington. Zijn relatie met de kijker speelt in zijn machtslust de absolute hoofdrol.

Waarschuwing! U leest verder op eigen risico. Wie nog onbekend is met de Amerikaanse politieke dramaserie House of Cards en deze nog wenst te bekijken, zal grote lijnen van het verhaal reeds in het onderstaande terugvinden. Voor vermindering van kijkplezier en frustraties als gevolg van spoilers kunnen bij de auteur geen schadevergoeding worden verhaald.

Eén synopsis: machtslust

Het is mogelijk om House of Cards te ontleden tot een eenvoudige synopsis. De twee seizoenen van de serie zouden we kunnen omschrijven als: de wraak van een politicus op degenen die hem verraden hebben. Dat is min of meer de beschrijving die IMDB geeft en deze lijkt overeen te stemmen met de eerste afleveringen. We zien Francis Underwoord, een politicus van de Democratische Partij in de Verenigde Staten – weergaloos neergezet door Kevin Spacey – die de functie van Secretary of State (min of meer onze Minister van Buitenlandse Zaken) is beloofd. Deze promotie wordt hem door de neus geboord omdat President Gareth Walker op het laatste moment van gedachten is veranderd. Underwood is het hier niet mee eens. Samen met zijn vrouw Claire komt hij tot de slotsom dat iedereen die hier wat mee te maken heeft, tot en met de president aan toe, het zullen moeten berouwen.

Een andere synopsis van het plot zou kunnen luiden: een congressman die zich op slinkse en genadeloze wijze naar de top van de politiek manoeuvreert. Deze karakterisering doet meer recht aan het tweede gedeelte van het verhaal waarin Underwood stap voor stap meer in de melk te brokkelen krijgt bij de president. Op ingenieuze wijze schakelt hij zijn tegenstanders uit om uiteindelijk the most powerful man of the free world ook van de troon te stoten. Het tweede seizoen eindigt met Underwoods entree in het Oval Office. Het resultaat van zijn maandenlange politieke spel.

Maar het verhaal van House of Cards is helemaal niet zo relevant. Het is dan ook niet wijselijk om deze in een oneliner te gieten, alsof we daarmee de essentie van de successerie kunnen grijpen. De inhoud van het plot is slechts bijzaak. Of het nu gaat om een onderwijsbegroting die door “het huis” moet worden geloodst, de steun van de nieuwe gouverneur van Pennsylvania of om een verkrachtingsschandaal waar Francis’ vrouw Claire zelf slachtoffer van geweest is: alle beslommeringen in de serie doen voor Underwood dienst als middel naar zijn ultieme doel. Dat doel is: meer macht. En het is deze macht die de ware hoofdrol vertolkt in House of Cards. Deze machtsuitoefening slurpt alles op wat het op zijn pad tegenkomt, om het dood of verdorven achter zich te laten en er niet meer naar om te kijken.

Onderonsje met een psychopaat

Underwood een antiheld noemen is een understatement. Aanvankelijk hoop je als kijker nog dat een groter doel of een bepaald ideaal opduikt aan de horizon van zijn plannen. Maar naarmate het verhaal vordert en de diverse lagen van zijn karakter zich in de loop van het politieke spel prijsgeven, blijkt dit ijdele hoop. Hij is geen tegenhanger van de held die tijdens zijn avontuur slechts nobelheid of benijdenswaardige eigenschappen ontbeert. Dat zou veel te veel eer zijn. Geen conversatie staat niet in het teken van eigenbelang. Zonder uitzondering is iedere beslissing gericht op in het verschiet liggende netto machtstoename. Na enkele afleveringen is het zo klaar als een klontje: deze man is een psychopaat.

Een psychopaat  is niet per se interessant. Maar het feit dat Underwood zich met grote regelmaat direct tot de camera wendt, heeft een bijzondere werking op de verhouding tussen hem en de kijker. Het is alsof de gewetenloze zijn geweten aan het woord laat. Het direct richten tot het publiek is een truc die in veel literatuur voorkomt, met als mooiste voorbeeld misschien wel de passages in Lolita waarin pedofiel Humbert Humbert steun bij de lezer zoekt. In House of Cards is het Underwood die de toeschouwer voor een intiem onderonsje uitnodigt. Met als gevolg dat we wel een zekere sympathie móéten ontwikkelen voor de man die ons in vertrouwen neemt. Zeker als het ook nog eens ontzettend wijze woorden lijken te zijn. Wie kan het nu niet met een hooggeplaatste, welbespraakte politicus eens zijn als hij ons verzekert: “Money is the mc-mansion in Sarasota that starts falling apart after ten years. Power is the old stone building that stands for centuries.”

Bovendien versterkt de positie van de vrouw van Francis, Claire, de vertrouwensband tussen kijker en Underwood. Ze komt over als een degelijk type: frisse coupe, zeer zelfstandig en steunt manlief door dik en dun. De (schijn?)degelijkheid van het huwelijk verdonkeremaand echter dat bij haar minimaal evenveel draadjes loshangen als bij haar man. Dat zij in één van de eerste scènes waarin we haar leren kennen zonder blikken of blozen haar halve staf ontslaat, is al een teken aan de wand. Maar als Claire aan het einde van de dag bij een sigaretje in het raamkozijn Francis onvoorwaardelijk blijkt te steunen, staat de kijker al snel weer aan haar kant. Een vrouw die iedere man zich zou wensen.

Ongemakkelijke climax

De paradoxale boodschappen die House of Cards op de kijker loslaat, bereiken een climax halverwege het eerste seizoen. In die periode probeert Francis hervormingen op het gebied van onderwijs door het huis te krijgen. De leraren staken om hun onvrede te uiten over die nieuwe plannen en Underwoods liberale opponent Martin Spinella schaart zich acht de ideeën van de betogers. In het heetst van de strijd – als Francis alle zeilen bij moet zetten om de rust in onderwijswereld te laten wederkeren – gooit één van de opstandelingen een baksteen door de ruit bij huize Underwood. Het gevolg van disorganized labor, zo spint het kamp van Francis het verhaal om zo de schuld bij Spinella neer te leggen. Spinella wil zich op zijn beurt van het incident distantiëren en aldus ontstaat een overeenkomst tussen de twee heren om met elkaar in debat te gaan op nationale televisie. En in dat debat leidt Francis voor de eerste maal op sneue wijze gezichtsverlies.

In het debat vraagt Francis namelijk aan Spinella om persoonlijk excuses aan te bieden aan Claire die in de studio aanwezig is, daar hij verantwoordelijk zou zijn voor het baksteenincident en de onrust onder de leraren. Hierop antwoordt Spinella dat het hem spijt dat dit gebeurd is, maar dat het hem nóg meer spijt dat Francis zo diep zinkt om zijn vrouw als lokaas voor een politiek debat te gebruiken. In één enkel ogenblik verliest Underwood het momentum, begint hij verward te stamelen en komt hij niet meer uit zijn woorden. Het is een regelrechte vernedering. Deze scène is typerend voor de serie in het geheel omdat pijnlijk doeltreffend duidelijk wordt hoe de kijker blootstaat aan tegenstrijdige signalen. Aan de ene kant voelen we voor Francis, maar aan de andere kant verdient niemand het meer om voor joker te staan op nationale televisie dan hij.

Het bizarre van de situatie is dat de plaatsvervangende schaamte die je voelt betrekking heeft op een nihilistische, op macht geilende idioot. Iedereen die een verre vorm van beschaving heeft meegekregen, ziet Underwoods ondergang liever vandaag dan morgen. Desondanks blijft het schuren: het voelt ongemakkelijk als hij voor schut staat in een nationaal televisiedebat. De grootst mogelijke lul denkbaar staat voor lul. Aan de ene kant volkomen terecht, maar als hij vertrouwensvol en zelfbewust zijn hierop volgende stappenplan voor de kijker uit de doeken doet, staan we al weer vierkant achter hem. Pak ze, Francis!

Nihilistische president

Oorspronkelijk zou het verhaal van House of Cards uitgesmeerd worden over twee seizoenen. Nu deze ten einde zijn is duidelijk waarom. Underwood klimt van gekrenkt politicus naar het presidentschap; zijn wraakavontuur lijkt voltooid. Een derde seizoen is desalniettemin aanstaande en de eerste berichten daaromtrent volg ik met argusogen. Hoe kan een president van de Verenigde Staten met als credo “The road to power is caved with hypocrisy, and casualties” nog een machtsbeluste weg afleggen? Wat als het einde van die weg is bereikt en onderweg een rits aan slachtoffers ligt te creperen? Enkel een weg naar beneden, naar machtsverlies, lijkt nog tot de mogelijkheden te behoren. Maar een eventuele ondergang van de man die het meest van allemaal een ondergang verdient, verliest zijn paradoxale signalen én daarmee zijn kracht. Het was precies de ongemakkelijkheid van die gemixte signalen die de roekeloosheid van Francis Underwood zo onweerstaanbaar maakte.

Ontvang onze nieuwsbrief

Ben je het oneens met de schrijver of heb je een interessante toevoeging?

Schrijf je artikel!

Wees niet bang:
Je wordt goed begeleid door de eindredactie. Bovendien krijgt je artikel een visuele prikkel van onze beeldredactie.