nieuw-kleren-keizer-efteling-ongekunsteld

In de Efteling: een bos vol sprookjes en zelfspot

In de Efteling is alles leuk. En als je er niet bent, dan is de Efteling ook leuk. De naam van het pretpark is al genoeg om mensen te doen wegdrijven in een stroom nostalgische gevoelens. Maar wat als de Efteling, op haar curieuze wachtrijen na, eigenlijk helemaal niet zo leuk is?

Conform het gros

Het fenomenale sprookje De nieuwe kleren van de keizer verscheen voor het eerst in 1837 en heette toen Kejserens nye klæder want Hans Christian Andersen was een Deen. De titel is sindsdien niet alleen in vele talen vertaald, maar ook verworden tot een uitdrukking.

Deze uitdrukking heeft veel te maken met de overeenstemmingsexperimenten van de Amerikaanse psycholoog Salomon Asch, die in de jaren ’50 werden uitgevoerd. Hierin liet hij zien dat mensen bang zijn om tegen het collectief of hun leiders in te gaan, en daarom hun mond houden. Eigenlijk weet iedereen ondertussen dat het dwaasheid is.

Asch wilde met zijn experimenten aantonen in hoeverre de mening van mensen wordt bepaald door de meerderheid van een groep. Hij trommelde een stel acteurs op die proefpersoon speelden. Zij gaven op een simpele vraag steevast het verkeerde antwoord. In hun midden was één echte proefpersoon die verschrikkelijk aan het twijfelen werd gebracht en zich uiteindelijk in driekwart van de gevallen conformeerde. Asch bewees hiermee een van nature aanwezige conformeitsdrang: de neiging zich aan te passen om maar bij een groep te horen. We zijn immers groepsdieren.

Een opfrisser: zo gaat ‘ie

In het sprookje maken we kennis met een ijdele keizer. Zijn kleermakers maken steeds duurdere gewaden maar de keizer raakt er steeds sneller op uitgekeken. Hij geeft het uitzonderlijke bevel om een gewaad te maken van een stof die niet bestaat. Twee rondreizende kleermakers zeggen zijn wens te kunnen vervullen. Hun concept is als volgt: de stof is alleen zichtbaar voor slimme mensen.

De keizer valt voor hun marketingtechnieken en huurt ze in. Zij sluiten zich op in hun atelier en komen na enkele dagen tevoorschijn met de peperdure stof in hun handen. De keizer durft niet toe te geven dat hij helemaal niets ziet en slaakt verrukte kreten. Alle hovelingen echoën zijn enthousiasme.

De keizer organiseert een optocht waarin hij zich aan het volk zal tonen. Geheel naakt flaneert hij door de stad terwijl hij door zijn onderdanen de hemel in wordt geprezen. Totdat een kind roept: “Maar hij heeft helemaal niets aan!” Na een ijzingwekkende stilte vindt deze uitspraak weerklank. Het volk lacht om hun domme koning die zich heeft laten bedriegen. Natuurlijk kunnen wij lezers datzelfde volk om dezelfde reden uitlachen.

De blote keizer in het attractiepark

Sinds een jaar of drie vind je in het Sprookjesbos een miljoenenvisualisatie van De Nieuwe Kleren van de Keizer, als een levensgroot luisterboek met illustraties. Het verhaal is in rijmvorm ingesproken door cabaretier Paul van Vliet. De muziek die we horen is een bewerking van de Musette in D majeur van Johann Sebastian Bach.

De paleistuin met fonteinen, narcissen en pastelkleuren doet ons denken aan de film Marie Antoinette van Sofia Coppola, maar dan voor kinderen. Dit decor werd ontworpen door Pim-Martijn Sanders en zit goed in elkaar. Omdat Anderson gek was op knipselkunst, zien we in het verhaal bijvoorbeeld een schaduwspel van papierknipsels, als een heuse hommage en toch goed geïntegreerd.

Ook de afbeeldingen van narcissen komen niet uit de lucht vallen. Er wordt hiermee verwezen naar Narcissus, een figuur uit de Griekse mythologie die vooral door de Romeinse dichter Ovidius befaamd is gebleven. Het verhaal gaat over een jongen die vele harten steelde, maar zijn eigen hart door niemand liet stelen. Totdat hij zijn spiegelbeeld zag, en niets anders meer deed dan vervuld van eigenliefde naar zichzelf kijken. Hij kwijnde weg, daar aan de waterkant, want elke keer als hij zijn liefde probeerde te kussen, dan verdween hij rimpelend in het water. Afrodite had met hem te doen en veranderde in een bloem: een narcis.

In de Efteling heet de keizer dan ook Keizer Narcissus. Boven de linker poort lezen we: “Summa pulchritudo mea donum mundi est”, wat zoveel betekent als “Mijn enorme schoonheid is een geschenk aan de wereld”. De Efteling zou deze zin op zichzelf kunnen betrekken en het laatste deel van de zin kunnen vervangen voor: “… is een geschenk aan Kaatsheuvel”.

Con- of di-

Je kunt je afvragen in hoeverre de kinderen van nu nog een vrije en onbevangen geest hebben als ze vanaf hun vierde levensjaar al verjaardagsfeestjes bij MacDonalds opgedrongen krijgen. Maar feit is dat een kind in oorsprong geen convergent denker is, anders zouden we het hen niet hoeven aanleren.

Met de Guilford’s Alternative Uses Task, waarin gevraagd wordt binnen twee minuten zoveel mogelijk alternatieve functies te bedenken voor een gebruiksvoorwerp zoals een paperclip, wordt getest of iemand divergent kan denken. Dit denksysteem wordt meestal geassocieerd met hoogbegaafde kinderen, maar uit onderzoek blijkt dat bijna alle kinderen in staat zijn divergent te denken – maar liefst 98%. Dit houdt in dat iemand in staat is om vragen op verschillende manieren te interpreteren en er veel mogelijke antwoorden op te vinden. Met het ouder worden neemt dat talent exponentieel af, en dat heeft alles te maken met ons convergente onderwijssysteem dat er vanuit gaat dat er maar één antwoord juist kan zijn.

Met name Sir Ken Robinson geeft op het moment goedbezochte lezingen waarin hij pleit voor een educatiesysteem waarin divergent wordt gedacht, waardoor creativiteit kan blijven bestaan als iets dat even hoog in het vaandel wordt gesteld als wiskunde.

De nieuwe kleren van de Efteling

In het attractiepark heb ik mijn ogen uitgekeken. Maar laten we wel wezen: wat is de Efteling nou helemaal? “Wereld vol verwondering” noemt het zich, maar het is net als een themafeestje: meer kaders kun je eigenlijk niet krijgen. Er zijn vooral veel kinderwagenparken, overvolle prullenbakken, zeikende broertjes. Het is veel te vol om wat te zien of om te kunnen spreken van ‘ervaringen’.

En als dat het niet is, dan kun je er kijken naar een soort vierdimensionale tekeningen waar je fantasie eerder van afstompt dan door wordt geprikkeld. In het hoofd van een kind hoeft de paleistuin er niet zo uit te zien en na een bezoek aan De Nieuwe Kleren van de Keizer, bestaat de kans dat het eigen beeld verdwijnt.

Toch wordt de Efteling door alle lagen van de bevolking op handen gedragen. Ik wacht op het kind dat roept: ‘Maar ik vind er helemaal niets aan!’ Dan blijft het even stil, totdat alle aanwezige kinderen vervolgens inzien dat het de gekrompen volwassen geesten zijn die de Efteling aan elkaar hebben gelijmd.

Ontvang onze nieuwsbrief

Ben je het oneens met de schrijver of heb je een interessante toevoeging?

Schrijf je artikel!

Wees niet bang:
Je wordt goed begeleid door de eindredactie. Bovendien krijgt je artikel een visuele prikkel van onze beeldredactie.