Onbegrijpelijke-kunst-ongekunsteld

Kunst uitleggen mag toch niet?

“Als bij een kunstwerk uitleg nodig is, dan is het een slecht kunstwerk.” Hier lijken veel kunstenaars en musea het tegenwoordig mee eens te zijn. En dat gebeurt in dit tijdperk, waarin de kunst zo uiteenlopend, abstract, en voor het volk onverteerbaar is geworden. Waarom mogen we de kunstkijker niet helpen kijken?

Bij veel kunst die je tegenkomt vind je geen kaartjes meer met een korte uitleg, en vaak ook geen titels. Het idee is dat je zelf moet kijken, luisteren en ervaren. Kunst spreekt voor zich, het is niet op intellectueel niveau te begrijpen. Dat is wat veel esthetici en filosofen, zoals Immanuel Kant en Arthur Schopenhauer, beweren. Het begrijpen van kunst gaat onbewust, juist niet met het verstand. Maar wat heeft de gemiddelde Nederlander in een museum met moderne kunst nog te zoeken? Vaak kan hij niets met wat hij ziet. Dat is mijn ervaring althans. Zelf ben ik enorm geïnteresseerd in kunst, maak ik kunst, denk ik erover na, en toch kan ik niets met veel kunst die ik in musea zie. En als ik het hier met andere mensen over heb, die zich er niet zo mee bezig houden als ik, klinkt dat geluid alleen maar sterker. De meeste van hen beginnen zich zelfs af te vragen of moderne kunst eigenlijk wel inhoud heeft.

Onbegrijpelijkheid van een kunstwerk

Ja, het is waar dat een kunstwerk vaak juist iets weergeeft wat niet in woorden is te vertellen, te vatten. Daarom is het een kunstwerk, en geen informatief artikel bijvoorbeeld. Natuurlijk kan een boek ook een kunstwerk zijn, en kan kunst juist bestaan uit woorden. Mijn punt is dat de betekenis van een kunstwerk niet zomaar uitgeschreven of verteld kan worden.

Maar betekent dat nu dat er verder helemaal niets meer over het kunstwerk uitgelegd mag worden? Het komt voor dat er uitleg over werken te vinden is, of dat de kunstenaar zelf iets vertelt over zijn kunst. Maar in de regel is dit toch eigenlijk niet het geval. Misschien ligt dat aan mij, bezoek ik de verkeerde musea, dat zou kunnen. Maar het is een tendens die niet alleen ik opmerk, ook de mensen waarmee ik spreek, die soms leken zijn op het gebied van kunst, maar vaak ook hun hele middelbare school lang het vak ´kunst´ hebben gevolgd, of filosofie studeren aan de universiteit en daar het een en ander over esthetica hebben geleerd.Veel kunst is, hoe goed deze ook is, nu eenmaal niet te begrijpen voor veel mensen. Kunst is toch niet alleen bedoeld voor een select groepje? Tenminste, daar ga ik dan maar vanuit, dat er in elk geval een kleine groep mensen is die werkelijk iets met die kunst kan.

En nu is het natuurlijk niet de bedoeling dat de kijker precies wordt voorgekauwd wat hij moet zien, begrijpen en vinden van het werk. Een kunstwerk is uiteindelijk immers iets wat de mens zelf moet observeren om er werkelijk iets mee te kunnen, en daar mogen mensen ook best wat moeite voor doen. Maar waarom zouden mensen niet een beetje geholpen mogen worden in het kijken naar kunst? Kunnen we ze niet in elk geval richting geven, niet vertellen wat ze moeten zien, maar hoe ze moeten kijken?

Het kan bij een werk deel van de ervaring zijn dat je het niet begrijpt, dat je in verwarring bent. Maar dat kan toch niet gelden voor bijna alle kunstwerken van onze tijd? Kunst gaat toch over veel meer dan alleen verwarring en onbegrijpelijkheid? En als een kunstwerk meer inhoudt dan dat het moeilijk te begrijpen is, dan laat het feit dat het moeilijk te begrijpen geen ruimte voor het ervaren van die andere aspecten van het werk.

Een andere reden dat we soms informatie nodig hebben, is vanwege het gebruik van symbolen in de kunst. Deze symbolen verwijzen ergens naar, hebben op zich al een bepaalde betekenis. Maar als de kijker deze betekenis niet kent, of niet eens doorheeft dat er sprake is van een symbool of verwijzing ergens naar, kan hij ook niets met het verdere kunstwerk. Waarom zouden we dit soort onderdelen van de kunst niet toelichten? Hetzelfde geldt voor de context van een werk. In welke tijd is het gemaakt? Hoe was de samenleving toen? Ook gegevens als deze kunnen bepalen hoe je naar bepaalde werken moet kijken.

Je zou kunnen zeggen dat mensen dit soort dingen op school zouden moeten leren. Ik heb op school over kunst geleerd, dat betekent dat ik een symbool als een aureool kan herkennen, en begrijp wat het inhoudt als een kunstwerk kubistisch is. Maar de meeste achtergrond ken ik niet, en de symbolen herken ik niet. Dus natuurlijk kan je jongeren verplichten allemaal een kunstvak te volgen, maar dan zijn ze er nog lang niet. Mensen uit elk vakgebied zullen zeggen dat kinderen meer over hun vak moeten leren. Maar de middelbare school kan jongeren slechts een inleiding geven, en ze niet allemaal opleiden in zoverre dat zij alle kunstgeschiedenis en symbolen kennen. Is het dan niet gewoon de handigste oplossing om de mensen te helpen bij het specifieke kunstwerk, en ze over het specifieke voorbeeld wat achtergrondkennis te geven?

Hiernaast is het ook nog eens zo dat de gemiddelde Nederlander het belang van kunst niet zo inziet. En dus zal het zeker niet gebeuren dat jongeren meer zullen worden gestimuleerd om te leren over kunst. Als deze gemiddelde Nederlander in een museum wat hulp zou krijgen in het begrijpen, zou hij misschien op andere gedachten komen. Zo kunnen kunstenaars of musea er zelf voor zorgen dat het volk meer waarde gaat hechten aan kunst, en de samenleving het vervolgens belangrijker gaat vinden dat jongeren op de middelbare school over kunst leren. Want dat zou natuurlijk ideaal zijn, maar daarvoor moet er eerst iets veranderen.

Een duwtje in de goede richting

Natuurlijk moeten niet doorslaan in het ‘uitleggen’ van kunst. Mensen moeten niet lezen in plaats van beleven, maar zelf blijven voelen en waarnemen. De bedoeling van een kunstwerk is immers niet om te zetten in woorden, er gaat dan altijd iets verloren. Waar ik voor pleit is niet dat de kunst versimpeld wordt, zodat iedereen kunst zomaar kan begrijpen, maar dat het het kijken naar kunst gemakkelijker wordt. Op deze manier geef je iedereen de kans zelf te ontdekken waar kunst over gaat. De kunstenaar hoeft dit niet zelf te doen, en er hoeft niet eens per se hulp in woorden te zijn. Als het begrip gemakkelijker is als de kunst wordt vertoond met een bepaalde achtergrondmuziek, of in een bepaalde context, dan is dat ook goed. Laten we in elk geval af komen van die lege bleke museumwanden, steriele ruimtes zonder enige vorm van richting voor de kijker. Laten we mensen ondersteunen in hun kijken zodat kunst voor het grote publiek toegankelijk wordt. Dat hoeft helemaal niet van de kwaliteit van de kunst af te gaan.

Ontvang onze nieuwsbrief

Ben je het oneens met de schrijver of heb je een interessante toevoeging?

Schrijf je artikel!

Wees niet bang:
Je wordt goed begeleid door de eindredactie. Bovendien krijgt je artikel een visuele prikkel van onze beeldredactie.