Stilleven-sigaretten-ongekunsteld

Nazorg Nederlandse eindexposities

Zomer. Alle eindexamenexposities achter de rug, de alumni uitgefeest, hun vrienden en familie alweer vergeten wat ze ook alweer gemaakt hadden. De meeste hebben een prijs op zak waarvan de waarde met het uur daalt, want alleen de grootste sukkels hebben niets gewonnen, zoveel prijzen zijn er te winnen. Sommigen kijken uit naar een master vanaf september, anderen hebben een baantje gevonden bij de plaatselijke postverspreider.

Verwelkingen

Op de hoek van mijn straat was laatst een ongeluk gebeurd: een auto was in volle vaart tegen een lantarenpaal aan gereden. De twee inzittende vrouwen waren omgekomen en om de schuldige lantarenpaal werden bloemen neergelegd als gedenktekens.

Bij de eindexamenexposities vond ik hetzelfde beeld: op de grond van vrijwel elke ruimte die ik betrad lagen bloemen. De betekenis moest 180 graden verschillen van de bloemen op straat. Ze moesten zeggen: gefeliciteerd met je afstuderen! Toch betekende het ook: welkom in de pijnlijke weg van afgestudeerd kunstenaar richting hel en verdoemenis. En werkloosheid.

En toen vonden we precies een jaar geleden bij Schiphol een ongelooflijke bloemenzee en die betekende ook niets meer en niets minder dan volkstranen.

Waarom er toch niets mis is met een bosje bloemen

Ondanks al mijn doembloemdenken is het spreekwoordelijke en letterlijke bosje bloemen nog sterk in trek. Ik krijg zelf niet vaak bloemen, maar als ik ze krijg, laat ik het water geven meestal achterwege. Dode bloemen vind ik prachtig. Ik gok dat andermans boeketten net wat langer aan het waterinfuus blijven.

In de beeldende kunst vinden we het bloemstilleven al een paar eeuwen. Het subgenre ontstond in de vijftiende eeuw, toen gebedenboeken steeds vaker werden versierd met realistische representaties van bloemen en insecten. De zogenaamde verluchters, ambachtslieden die geschriften van illustraties voorzagen, gebruikten eerder meer abstracte motieven. In de Gouden Eeuw kwam het genre helemaal tot bloei.

Het bloemstilleven lag goed in de markt bij de aristocratie: in die tijd was het vanitasschilderij populair. Vanitas  is een thema in de kunst en betekent zoveel als ijdelheid en leegheid. Ze verwijst naar de vergankelijkheid van het leven en de zinloosheid van het aardse. Zo wil ze de kijker aansporen zich niet te richten op het hier en nu, maar op het eeuwige leven. In het vanitasschilderij vinden we overrijp fruit, schedels, gedoofde kaarsen, omgevallen glazen of verwelkte bloemen.

Bloemen geven ons een beknopte samenvatting van het leven: ze bloeien op, worden van wortels ontdaan, verwelken, sterven en worden als het meezit op een composthoop gegooid, zodat ze weer op kunnen gaan in de natuur. Een mensenleven in het snel. Het klimaat waarin bloemen blijven bloeien heeft op de aarde nog nooit geheerst.

De bloem die spreekt

Veel bloemen hebben naast hun schoonheid en vergankelijkheid een specifieke symbolische waarde. Op sites van bloemisten vind je vaak wel lijsten met betekenissen. Je ziet dan wat je vooral niet moet kopen als je het een beetje gezellig wilt houden. Een goudsbloem staat bijvoorbeeld voor afgunst dus die moet je niet voor je liefje kopen.

In de tijd dat het bloemstilleven opkwam, was men nog bekend met die betekenissen. Wij leven in een heel andere tijd: we hebben ons losgeweekt van symboliek en hebben geen flauw benul. Bij gele rozen gaat nog wel een belletje rinkelen: iets met jaloezie. Veel meer kennis mag je niet verwachten.

Dit was duidelijk te merken op de eindexpositie van de Willem de Kooning Academie in Rotterdam. Ariane Touw studeerde af met een tweetal foto’s die zeer de moeite waar zijn: Spoils of War. In één van de foto’s vinden we gele en rode bloemen, toegevoegd aan het beeld door de kunstenaar. Ik vroeg haar: waarom juist die bloemen? Vanwege de kleuren, antwoordde ze. Een heel valide argument als het gaat om een visueel werk.

Toch is het een probleem van deze tijd: we mogen de symbolische waarde slechts meenemen in onze beleving van een kunstwerk als de kunstenaar hierover naar buiten is getreden. Ik kan me voorstellen dat sommige keuzes intuïtief gemaakt worden en juist daarom aansluiting vinden, maar vaak stuiten we op onwetendheid.

Eilandhoppen

We moeten alles dus benaderen als eiland. De bloemen die voor MH17 werden gelegd: een eiland. De zonnebloemen uit de tuin, bij elkaar gebracht in een vaas en op de eettafel gezet: een eiland. Een bos rozen in de hand van een man die op de tram wacht: een eiland. Er zijn geen bruggen. De bloemen hebben niets met elkaar te maken. Volgend jaar zal ik niet zo moeilijk doen en de academievloer vol bloemen interpreteren als hartelijke felicitatie.

Ontvang onze nieuwsbrief

Ben je het oneens met de schrijver of heb je een interessante toevoeging?

Schrijf je artikel!

Wees niet bang:
Je wordt goed begeleid door de eindredactie. Bovendien krijgt je artikel een visuele prikkel van onze beeldredactie.