oorlog-russen-heerink-ongekunsteld

De omvangrijke oorlog van de Russen

Als iemand begint over Russische romans denk je al snel aan Tolstoj, Dostojevski en Tsjechov, de schrijvers van romans als Oorlog en Vrede, Schuld en Boete en een enorme collectie aan korte verhalen. De Russische literatuur uit de negentiende eeuw staat daar als zo’n voornaam en imposant monument dat Russisch werk uit de twintigste eeuw niet opvalt. Natuurlijk, Boris Pasternak en Solzjenitsyn zijn bekende auteurs; is het niet vanwege hun werk, dan toch zeker omdat ze een moeizame relatie hadden met het Sovjetbewind. Publicatie van een deel van hun werk zat er in eigen land niet in. Dat gold ook voor de roman ‘Leven en Lot’, geschreven door Vasili Grossman, een schrijver die het verdient minstens zo geëerd te worden als die andere twee.

Oorlogscorrespondent

Vasili Grossman wilde zich als joods intellectueel inzetten voor het Rode leger, maar werd afgekeurd. Hij werd oorlogscorrespondent voor een legerkrant en reisde tussen 1941 en 1945 onder vaak barre omstandigheden langs de diverse fronten. Ondertussen maakte hij aantekeningen, schreef hij brieven en krantenartikelen. Een selectie daarvan is met toelichtingen van Antony Beevor en Loeba Vinogradova in 2005 uitgekomen. De Nederlandse vertaling met de titel Vasili Grossman; een schrijver in oorlog volgde in 2006 bij uitgeverij Balans.

“Het land voorbij de Wolga. Stof, bruine steppe, armetierig herfstig pluimgras, hoog onkruid, alsem. Geplette ringslangen op de weg. Kneuen. Kamelen. Gebrul van kamelen. De zon komt op in een doffe mistige damp. De helft van de hemel is bedekt met rook, de rook van Stalingrad. Er zijn geen Joden in de Oekraïne. Nergens – Poltava, Charkov, Krementsjoeg, Borispol, Jagotin – in geen van de honderden steden en duizenden dorpen zie je nog de zwarte, met tranen gevulde ogen van kleine meisjes, hoor je de gekwelde stem van een oude vrouw, zie je het verdrietige gezicht van een hongerige baby. Overal stilte. Alles is stil. Een heel volk is op beestachtige wijze vermoord.”

Al met al is het een heftig boek dat een hartverscheurend hoogtepunt bereikt in de beschrijving van Treblinka: Grossman was erbij toen de Russen tijdens hun opmars westwaarts de naziconcentratiekampen Majdanek en Treblinka ontdekten.

“De gevangenen die nog in leven waren, werden vernietigd toen ze in de verte het vage gerommel van de Sovjetartillerie al konden horen. In de vroege ochtend van 23 juli dronken bewakers en SS-soldaten zich met wat schnaps moed in en begonnen vervolgens met de vernietiging van het kamp.”

Even verderop volgt er een opsomming van wat Grossman hoorde van ontsnapte getuigen. Daarna ging het verder van Warschau naar Lotz en uiteindelijk naar Berlijn.

Die jaren van rondtrekken van het ene naar het andere front – terwijl hij onderhand informatie verzamelde en aan het werk was – leverden niet alleen stof voor de krantenartikelen, maar ook voor de roman Leven en Lot. In Een schrijver in oorlog trekken we mee langs al die fronten, in Leven en Lot komen we in een web van verhalen terecht.

Romanschrijver

Leven en lot is een dikke roman met een wijdvertakt verhaal dat zich gedurende een paar oorlogsjaren afspeelt. Het werk doet denken aan Oorlog en Vrede van Tolstoj. ‘Voina i mir’ en ‘Zizn’i sud’ba’: het bekt ook een beetje hetzelfde. De aanpak komt ook overeen. Het boek van Tolstoj is net zo’n historische roman rond een oorlog (die tegen Napoleon) en ook een roman waarbij het voor de lezer alle hens aan dek is vanwege de vele personages. Net als in Oorlog en Vrede onderbreekt Grossman zijn verhaal voor meer beschouwende passages.

“Bij een massaslachting onder mensen wordt de bevolking evenmin bevangen door bloeddorstige haat voor de oude mannen, kinderen en vrouwen die moeten worden uitgeroeid. Daarom is het noodzakelijk om een massaslachting voor te bereiden met een speciale compagnie.”

Geen opbeurende lectuur. De wreedheid van de oorlog wordt versterkt door zijn droge, afstandelijke stijl. Hier blijkt temeer dat Grossman journalist was.

“Op 12 september 1942, op het hoogtepunt van het militaire succes van het nationaalsocialisme, werden de Europese Joden buiten de reguliere wet geplaatst en onder de jurisdictie van de Gestapo gebracht. De partijleiding en Adolf Hitler in persoon hadden de beslissing genomen het Joodse volk volledig uit te roeien.” Zo dus. Deze passage had ook in een van de genoemde verslagen of artikelen kunnen staan.

Leven en Lot is naast een journalistiek boek een heel mensenrijk boek. Er komen veel personages voorbij die soms wel en soms helemaal niet in relatie tot elkaar staan. Soms gaan er dingen onverklaarbaar goed, vaak niet. Als lezer ga je van scène naar scène, de roman vormt een enorm mozaïek. Zo begint de roman in een Duits kamp.

De barakken strekken zich uit langs brede, rechte straten. In hun eentonigheid komt de onmenselijkheid van het enorme kamp tot uitdrukking. Onder een miljoen Russische boerenhutten zijn er geen twee precies gelijk, dat is uitgesloten”.

Vlak daarna bevind je je onder Russische soldaten rond Stalingrad, volg je de Joodse familie van de wat slappe en erg herkenbare wetenschapper Strum en vervolgens kijk je mee met een politiek commissaris van een tankkorps. Zelfs het vernietigingsbrein Eichmann komt aan bod.

“Die nacht ontmoette Liss Eichmann. Eichmann was een jaar of vijfendertig. Zijn handschoenen, zijn pet en zijn laarzen – de drie attributen die de poëzie, de arrogantie en de superioriteit van het Duitse leger belichamen – leken op die gedragen door Reichsführer- SS Himler.

Zo gaat het maar door, van Stalingrad naar een Duits kamp, van een tankkorps naar een Russische familie, en als je denkt dat je nu wel zo’n beetje met iedereen hebt kennisgemaakt in de fictieve wereld van Grossman, volgt er een passage in een compleet nieuwe situatie met compleet nieuwe personen. Bij mij werkte dit tot mijn eigen verbazing niet ontmoedigend, integendeel zelfs. Langzaamaan worden er wat verbanden duidelijk. Langzaam kom je als lezer in die sfeer van geweld, tegenslag, er het beste van maken, menselijkheid.

Dit boek gaat over het zware leven van tal van mensen tijdens een verschrikkelijke oorlog en onder een beknellende Sovjetdictatuur. Mensen leefden er niet maar wat op los, ze kregen er de kans niet voor. Ze ondergingen een zwaar lot. En dat is wat in de roman, meer dan in Grossmans journalistieke boek, duidelijk wordt.

Ontvang onze nieuwsbrief

Ben je het oneens met de schrijver of heb je een interessante toevoeging?

Schrijf je artikel!

Wees niet bang:
Je wordt goed begeleid door de eindredactie. Bovendien krijgt je artikel een visuele prikkel van onze beeldredactie.