What-is-the-what-ongekunsteld

Wat een pech, ik heb compassie met de vluchteling

Ontberingsliteratuur. Hebben we dat woord al? Voor mij staat het voor de boeken van Solsjenitsjin, Sjalamov, Primo Levi. Inderdaad, vaak gaat het over het leven in kampen. I am the Clay van Chaim Potok hoort ook in het rijtje, net als What is the What van Dave Eggers, die ik net heb gelezen.

Hij ontbering, ik ontbering

Het boek gaat over Valentino Achak Deng, een jongeman van ergens in de twintig. Het verhaal begint in het appartement in Atlanta waar Valentino woont met een andere jonge Soedanees, Achor Achor. Hij wordt in hun appartement gewelddadig overvallen en vastgebonden. Al liggend volgen we zijn gedachten en komen we van alles te weten over zijn nog betrekkelijk korte leven als een van the lost boys, een groep Soedanese jongens die zijn opgenomen door de VS.

Als hij daar ligt, laten de overvallers tijdelijk een jongen achter die tv gaat kijken. In gedachten vertelt Achak aan die jongen over het leven in Marial Bai, de komst van Arabische strijders die zijn dorp in brand staken en moordend rondgingen, en over zijn daarop volgende vlucht. De overvallers in Atlanta zijn ondertussen al lang en breed verdwenen en Achak ligt te wachten tot Achor Achor thuiskomt. Als ze later samen in het ziekenhuis zijn, waar ze veel te lang moeten wachten, spreekt Achak in gedachten de baliemedewerker aan over zijn ontberingen en gaat het Soedanese verhaal verder.

Er verzamelde zich een steeds groter wordende groep van vluchtende jongens. Ze trokken oostwaarts terwijl het land in oorlog was, er wilde dieren konden opduiken en er altijd gebrek was aan eten en drinkbaar water. Er begonnen steeds vaker vaker jongens te sterven.

“Keep your eyes open, I said. Okay, he said. He looked up to me and nodded. – I need this. I feel like this is helping me. His eyes slowly closed and I ran to get our share of the animal. While I was gone, the life in William K fell away and his flesh returned to the earth.”

Uiteindelijk bereikten ze de grens van Ethiopië, waar ze even verderop neerzakten. Hier ontstond het vluchtelingenkamp Pinyudo dat steeds maar bleef groeien.

“One day a group of boys threw rocks at a group of new arrivals. The rock-throwing boys were beaten severely and it never happened again, but in my mind, I threw rocks too. I threw rocks at the women and the children and wanted to throw rocks at the soldiers but I threw rocks at no one.”

Gaandeweg werd het kamp groter en beter georganiseerd. En toen sloeg de sfeer om. SPLA-leiders gingen charismatische toespraken houden, de grotere jongens werden naar een militair trainingskamp gestuurd en de anderen, waaronder Achak, moesten werken en werden eigenlijk wreed uitgebuit. Op een dag moesten de kinderen een schokkende executie bijwonen. Het schrikbewind in het kamp kwam ten einde toen er in Ethiopië een machtswisseling plaatsvond en iedereen werd verdreven, waarbij vele mensen werden doodgeschoten. Achak wist met zijn vriend Achor Achor te ontkomen en belandden uiteindelijk in Kakuma, waar ze nog zo’n tien jaar zouden blijven.

De roman wisselt af tussen het leven in Amerika en dat in Afrika. In Atlanta valt het ook niet mee. Opleiding, werk, leven, alles blijkt lastiger dan gedacht. Achak had een relatie met Tabitha die daarvóór een andere vriend had, ook een Soedanees. Wat Achak helemaal niet heeft voorzien, is dat zijn vriendin met messteken door haar voormalige vriend werd vermoord, waarna er voor Achak een periode van duistere vertwijfeling aanbreekt.

literatuur?

Wat is dit eigenlijk voor een boek? Op de titelpagina staat ‘The autobiography of Valentino Achak Deng.’ Juist ja, een autobiografie. Eronder staat: ‘A novel’ en daaronder ‘Dave Eggers’. Eggers heeft het verhaal van Achak verteld en in zijn eigen taal en stijl omgezet in een soort roman. Zoiets. Het is een verhaal dat inzicht geeft in de toestanden in Zuid-Soedan en het leven van een asielzoeker in de VS beschrijft vanuit de persoon van die asielzoeker. Het is ook een verhaal over de mensen die je kunt treffen in een mensenleven. Tref je de goede, zoals Achak meermalen overkwam, dan kun je het redden, tref je de verkeerde of niemand, dan heb je dikke pech.

Dit is geen luchtige lectuur, maar toch is het boek heel anders dan de die van Solsjenitsin of Sjalamov. Wat betreft de stijl zijn dit donkere en ernstige boeken. Het verhaal van Achak is heel heftig, maar de stijl van Eggers geeft een soort tegenwicht, een lichte jeugdigheid zonder het luchtig te maken.

“He would wipe the sweat from his face every few minutes; it seemed to be the primary occupation of his day. I found myself feeling sorry for the white man, for his sweating and because he resembled a pig in so many particulars.”

Een jeugdigheid, die past bij de persoon van Achak, een jeugdigheid ook die ik herken van dat andere boek van Eggers, A Heartbreaking Work of Staggering Genius, waarin een oudere broer de jongere noodgedwongen opvoedt.

voelen en doen maakt echt

Eggers heeft met dit boek een geëngageerd boek gemaakt. Hij wil niet dat ik me na het lezen van dit boek slechts aangenaam heb vermaakt en verwonderd. Hij wil begrip voor de situatie in Soedan en voor de asielzoekers uit dat land, hij wil mobiliseren, zoals Multatuli dat wilde. Het is een vreselijke situatie, maar het effect van het aanstekelijk optimisme van Eggers is dat ik toch lichtpuntjes zie. Die bestaan in het feit dat de jongens en hun begeleiders zorg hebben voor elkaar terwijl er tegelijk een soort survival of the fittest gaande is. Eggers wil mij als lezer meevoeren in een houding van compassie en dat laat ik gebeuren.
Is het ook een politiek boek? Niet in de enge zin van het woord. Het boek is niet vanuit een bepaalde politieke partij geschreven. Wel ondersteunt het boek de belangen van Zuid-Soedan en keert het zich tegen de regering in het noorden, in Khartoum, én tegen de Arabische islamitische stammen. Is het dan een anti-islam boek? Het is een roman die zich afspeelt binnen een niet-islamitische en vaak christelijke omgeving. Islam is niet het thema, wel de wreedheid van de stammen en de regering in het noorden. Zelfs SPLA-rebellen uit het zuiden bleken buitensporig gewelddadig tegenover hun eigen kindsoldaten.

Het boek is een succes geweest en de makers hebben van de opbrengst een hulporganisatie in het leven geroepen gericht op onderwijs in Zuid-Soedan. Wacht even. Eggers heeft het verhaal van Achak verwerkt tot een roman en de opbrengst gaat naar een project, waar ze samen bij betrokken zijn. Het is haast te mooi om waar te zijn. Ook dit maakt het boek anders dan andere romans. Handige manier om een project te sponsoren. Mooi boek, waar ook nog eens geld mee is binnengehaald voor een school in Zuid-Sudan.

Ontvang onze nieuwsbrief

Ben je het oneens met de schrijver of heb je een interessante toevoeging?

Schrijf je artikel!

Wees niet bang:
Je wordt goed begeleid door de eindredactie. Bovendien krijgt je artikel een visuele prikkel van onze beeldredactie.