The-power-of-now-ongekunsteld

Science fiction: een blik in de wereld van gisteren?

Zoals velen van het mannelijke geslacht, ben ik opgegroeid met een obsessie voor robots, buitenaardse wezens en verre werelden. Misschien is het gewoon een jongens-iets, of misschien had het meer te maken met de wereld om mij heen, die ik maar saai vond:  Rotterdam Zuid, laat jaren ’80 / begin jaren ’90. Science fiction is voor mij altijd een blik in het vreemde geweest, zij het een wereld ver weg hier vandaan, of een toekomst dat nog moet komen. Het idee was dat hoe verder weg het van de dagelijkse norm was, des te beter ik het vond. Tegenwoordig echter lijkt het genre niet meer in staat te zijn om een overtuigend toekomstbeeld te creëren; niet voor mij in elk geval. Dus wat is de oorzaak? En in hoeverre maakt het werkelijk uit dat we niet meer in staat zijn om een werkelijk vreemd toekomstbeeld neer te zetten?

Een optimistische toekomst

Science fiction uit de jaren ’60 was over het algemeen erg ‘clean’. Misschien had dat ook wel te maken omdat we midden in de Koude Oorlog zaten en op zoek waren naar iets positiefs in de toekomst. Star Trek kwam uit en de hele wereld kon dromen van een wereld waarin alle mensen samen de ruimte gingen ontdekken. Technologie zou ons gaan bevrijden van honger, oorlog en racisme. De serie wist bijna de interraciale kus op Amerikaanse televisie te krijgen (de eerste was trouwens tussen Nancy Sinatra en Sammy Davis Jr. in Movin’ with Nancy). Voor die tijd moet dit best baanbrekend zijn geweest, helemaal gezien de raciale segregatie in de Verenigde Staten.

Maar de meeste zullen Star Trek hier herinneren om de samenkomst van verschillende etniciteiten. Star Trek draaide heel voornamelijk om het idee dat we met technologie de ruimte konden gaan ontdekken. Het was deze bijna utopische visie die velen heeft geïnspireerd. Veel van de technologie die we vandaag hebben, is uitgevonden omdat een jochie dat vroeger naar Star Trek zat te kijken ook zo’n gadget in z’n handen wilde hebben.

De dood van utopie

Vanaf de jaren ’70 begon dit beeld van een glimmende en utopische toekomst te vervagen. Toen Alien uitkwam wisten veel mensen niet wat ze zagen. Het was een verkrachtingsfilm, en het was niet een vrouw die verkracht werd, maar een man. Bovendien bracht het ons één van de eerste sterke vrouwelijke filmpersonages, één die niet bestond als een accessoire voor de mannelijke personages. De film en zijn sequels brachten een toekomstbeeld naar voren dat werd geregeerd door hebzucht. De mensen in de ruimte waren geen idealistische ontdekkers met mooie dromen, het waren gewone mensen die hun werk deden omdat ze ervoor betaald kregen. Sommigen gingen hierin nog verder en waren zelfs bereid de gehele menselijkheid in gevaar te brengen om meer geld te verdienen. De toekomst was grauw en grim, gevuld met personages die puur uit eigenbelang handelden.

Hiernaast is het ontwerp van de titelpersonage van de film, het buitenaardse wezen, baanbrekend. De Zwitserse kunstenaar H.R. Giger heeft een monster weten te creëren dat tot op de dag van vandaag niet meer geëvenaard is.

Alhoewel velen het hier niet met met mij eens zullen zijn, kan Alien hierdoor gezien worden als het begin van het hele cyberpunk subgenre. Het bracht ons een wereld waar staten zijn vervangen voor grote bedrijven, allerlei vormen van prachtige nieuwe technologie, en de kleine man onderaan de maatschappelijke ladder die erin probeert te overleven.

David Cronenberg is ook een prachtig voorbeeld van iemand die een erg lugubere visie van de toekomst wist neer te zetten. Met eXistenZ gaf hij ons een wereld waarin de game-industrie, door middel van biotechnologische controllers, de grens tussen werkelijkheid en fantasie zodanig heeft vervaagd dat het voor niemand echt wat uit lijkt te maken wat er gebeurd. Anke Mens liet in haar review over Videodrome de bizarre toekomstvisie van de Canadese regisseur zien, en hoe deze tegenwoordig lijkt te zijn uitgekomen.

Morgen lijkt op gisteren

Het lijkt ons steeds moeilijker te worden om de toekomst voor te stellen. In ieder geval een toekomstvisie die werkelijk anders is van onze realiteit. Veel science fiction van vandaag lijkt op een kopie of een variant van een al bestaand iets. Films zoals Avatar en Prometheus lijken voort te borduren op het toekomstbeeld dat in Alien al is neergezet. Oké, Prometheus was dan ook een prequel voor die film (hoe hard Ridley Scott dat ook heeft proberen te ontkennen), maar is het niet een beetje raar dat in het jaar 2089 mensen nog steeds erbij lopen alsof het soort van 2012 is, technologie gebruiken die uit dit decennium lijkt te komen, en dat zo’n groot en machtig bedrijf IKEA-stoelen gebruikt die waarschijnlijk zo’n 90 jaar oud zijn? 

Avatar gaat hierin nog verder. James Cameron heeft films zoals Pocahontas en Dances with Wolves naar het jaar 2154 verplaatst. Deze verre toekomst spreekt echter niet heel erg tot de verbeelding, ondanks het feit dat de film visueel echt prachtig is. Mensen kunnen inpluggen in kunstmatige buitenaardse wezens die Avatars heten, een concept dat me een beetje doet denken aan de manier waarop mensen gamen in eXistenz, maar dan zonder de diepere vraag over wat deze technologie voor invloed heeft op de manier waarop men dan naar de werkelijkheid kijkt. In het jaar 2154 lijken militaire doctrines te zijn teruggekeerd naar de jaren ’60 en ’70 van de twintigste eeuw, alsof we naar de Vietnam Oorlog kijken, maar dan met technologie die er een klein beetje anders uitziet. Tenzij er tussen nu en 2154 de hele ontwikkeling van drones en onbemande militaire luchtvaartuigen is stopgezet en ze maar besloten te hebben een paar stappen terug te doen.

Ik vraag me dan ook erg af of films zoals Avatar of Prometheus werkelijk (‘een’ vervangen voor ‘zoveel’) impact zullen hebben op science fiction als Star Trek heeft gehad. Wat het lijkt te missen is een toekomstbeeld dat overtuigend is. Op zijn blog schrijf Canadese computerwetenschapper Daniel Lemire dat science fiction schrijvers van vandaag niet in staat zijn om zich de toekomst voor te stellen. Het gevolg hiervan, beargumenteert hij, is dat men werkelijk gaat geloven dat wat ze dan ook doen in 10 tot 20 jaar nog steeds relevant zal zijn. Lemire gaat hier voornamelijk in op de gedachte dat men uit angst limitaties gaat opleggen op nieuwe technologische ontwikkelingen; in ieder geval in de manier hoe we er mee omgaan.

Ik zou dit zelf nog wat verder willen doortrekken. Science fiction lijkt tegenwoordig enkel in staat te zijn een toekomstbeeld te creëren dat een kopie is van het verleden. Kijk naar de manier van oorlogvoeren in Avatar, of de gebruikelijke cliché in science fiction, dat het leven op een ruimteschip erg lijkt op dat op een onderzeeër. Maar waarom eigenlijk? Is het zo dat we enkel naar het verleden kunnen kijken omdat alle verhalen al zijn verteld? Of is de toekomst zo eng dat we het ons niet durven voor te stellen? Of is het misschien wel dat het minder goed verkoopt?

De nieuwe uitdaging

Dus hoe nu verder? De uitdaging voor de makers van science fiction ligt denk ik bij het vooruit kunnen denken. Ontwikkelingen in technologie lijken zo snel te gaan dat de meesten van ons het niet kunnen bijbenen. Je koopt de nieuwste telefoon en volgende week is deze al verouderd. De hoeveelheid data dat we creëren verdubbeld elke twee jaar, dat zeiden ze in ieder geval in 2011, misschien loopt dat ook al achter. Maar geen paniek, het universum groeit voor eeuwig door, net als de menselijke creativiteit. Laten we onszelf geen beperkingen opleggen omdat we net als wetenschapsjournalist John Horgan denken dat de wetenschap alles uitgevogeld heeft, dat dachten ze aan het eind van de 19de eeuw ook!

Wat zal de toekomst ons brengen? Een manier om hier een beeld van te creëren is om verder te kijken dan hoe de nieuwe technologie eruit zal zien. Wat zijn de consequenties van deze nieuwe ontwikkelingen? Probeer dit tot het uiterste door te trekken; de toekomst is geen kopie van het heden, het is een totaal vreemde wereld waar wij waarschijnlijk helemaal niets van zullen snappen.

Ontvang onze nieuwsbrief

Ben je het oneens met de schrijver of heb je een interessante toevoeging?

Schrijf je artikel!

Wees niet bang:
Je wordt goed begeleid door de eindredactie. Bovendien krijgt je artikel een visuele prikkel van onze beeldredactie.