Lost-Highway-ongekunsteld

De ultieme zelfkwelling

De surrealistische film Lost Highway van David Lynch uit 1997 ademt van begin tot eind een obscure sfeer. In de film vervloeit werkelijkheid en realiteit, is er geen begin of eind, en moet het logisch denkvermogen het af leggen tegen het mysterie. Ik kwam als verwarde kijker niet verder dan de conclusie: we kijken naar een droom. En wel een droom die geïnterpreteerd dient te worden. Een psychoanalytische duiding.

In zijn klassieke werk Traumdeutung uit 1899 onderscheidt Sigmund Freud twee inhouden van onze droomwereld. Allereerst onderscheidt hij de concrete gebeurtenissen in de droom, deze noemt hij de manifeste droominhoud. De onderliggende betekenis en thematiek die in de droom verborgen zit wordt door Freud geduid als de latente droominhoud. Deze laatste is volgens Freud de koninklijke weg naar ons onderbewuste: in de droom kunnen wij onze onbewuste conflicten leren begrijpen. De film geeft ons zogezegd een kijkje in de droomwereld en het onbewuste leven van David Lynch. Als we onze psychoanalytische bril opzetten, kunnen we een poging wagen de betekenis te destilleren uit deze droom.

Splitsing

Wat in de film opvalt is de splitsing. De film kent ergens halverwege een bizarre wending waarin de hoofdpersoon Fred plots iemand anders is. Hij heet dan Pete en heeft een reeds bestaande identiteit. We kijken opeens naar het verhaal van heel iemand anders. Om deze splitsing te begrijpen val ik terug op Freuds wellicht meest invloedrijke discipel Melanie Klein.

In haar psychoanalyse staan de gefrustreerde relationele behoeften van de mens centraal. Zij stelt dat een kind zich, in zijn vroege ontwikkeling, in de paranoïde-schizoïde positie begeeft. In deze positie is het kind niet bij machte om ambivalentie te verdragen; de Moeder (lees: de buitenwereld) wordt waargenomen als all good of all bad. De Moeder is óf degene die de eigen behoeften bevredigt óf de frustratiebron bij het uitblijven van de bevrediging. Deze splitsing komt tot stand doordat het kind zijn eigen haat, voortkomend uit de frustratie niet bevredigd te worden in zijn behoeftes, niet kan verdragen en deze projecteert op de buitenwereld. Dit resulteert in de ervaring van een kwade buitenwereld.

De functie van dit splitsende mechanisme is dat de eigen gefrustreerde haat het goede niet bedreigt; het zijn immers twee afgesplitste werelden die elkaar niet overlappen. Het fascinerende aan deze zienswijze is dat het kind dus, in zijn projectie van de eigen frustratie, zowel agressor is als slachtoffer. De angst die het kind ervaart voor de kwade buitenwereld is de angst voor zijn eigen haat. Deze paranoïde-schizoïde positie wordt overkomen doordat het kind leert ambivalentie te verdragen: de buitenwereld kent zowel goede als slechte kenmerken. Maar de vroeg kinderlijke paranoïde-schizoïde positie huist in iedereen en kan op momenten van kwetsbaarheid naar boven komen. In Lost Highway lijken we beland in een primitief conflictoire droom van David Lynch zelf.

angst en geprojecteerde haat

Het eerste deel symboliseert de geprojecteerde frustratie en haat en de daarmee resulterende angst voor de buitenwereld. In de eerste scène gaat de deurbel en hoort Fred Madison een stem zeggen dat Dick Laurant dood is. In het vervolg worden Fred en zijn vrouw Renee gestalkt door een onbekende die videotapes aan hen stuurt waarop te zien is dat zij worden gefilmd terwijl ze liggen te slapen.

Dat het de eigen frustratie is die Fred projecteert op de wereld buiten hem, wordt duidelijk in de relatie tussen hem en zijn vrouw. We zien een relatie waarin Renee Fred op een afstand houdt. Fred kan zijn eigen vrouw niet bezitten. De frustratie van de hoofdpersoon wordt geprojecteerd op de wereld buiten hem: de wereld is een gevaarlijke plaats en is er op gericht mij te vernietigen. Dat het hier een projectie van de eigen frustratie is, wordt mooi gesymboliseerd door de bedreiging in het eigen huis: Fred is bang voor zichzelf.

Wanneer Fred op een feest van een kennis een enge man met een clownesk wit gezicht tegenkomt, wordt de film nog obscuurder. De clowneske man vertelt Fred dat hij momenteel in het huis van Fred is. Om dit te verifiëren belt Fred naar zijn eigen huis; de stem aan de andere kant van de lijn antwoordt: I told you I am in your house. Zo zien we ook hier dat het kwade de innerlijke wereld van Fred zelf betreft. Dit komt tot een catharsis op het moment dat Fred zijn eigen vrouw in een psychotisch moment vermoordt. De angst voor zijn eigen haat wordt werkelijk. Fred wordt ter dood veroordeeld en belandt in de executie cel. Er heeft een gehele teloorgang van zijn leven plaatsgevonden.

De onhoudbare almacht

Hier begint echter het tweede deel en daarmee het andere deel van de splitsing. Pete Dayton wordt wakker in de cel van Fred en komt vrij. Hij is immers Fred niet en de bewakers kunnen niks anders doen dan hem laten gaan. Waar het eerste deel de afgesplitste frustratie representeerde, is het tweede deel de uiting van het diepe kinderlijk verlangen naar een wereld die in zijn geheel gericht is op de bevrediging van de eigen behoefte.

In dit all good gedeelte van de splitsing wordt een algehele almacht ervaren; de wereld wordt immers waargenomen als een continue stroom aan bevrediging. Dit wordt direct zichtbaar vanaf het moment dat Pete verbouwereerd de cel verlaat. Zijn ouders uiten niks dan zorgen en intenties hem te willen beschermen. Zijn vriendinnetje vormt haar hele leven naar hem en zijn collega’s zijn lyrisch dat hij weer terug is. De sfeer is compleet omgeslagen in dit tweede gedeelte van de film. Ook de plaatselijke maffiabaas toont zich nederig naar Pete in de rol van goedhartige suikeroom. Peter is de held in zijn eigen droom.

De vrouw van Fred komt ook in dit tweede deel van de film voor. Alison, de maîtresse van de maffiabaas, wordt verliefd op Pete. Zij is dus deel van de splitsing. In het eerste deel was er de vervreemding tussen haar en Fred, in het tweede deel wordt zij juist verliefd op Pete en wil zij hem veroveren. Pete raakt zo in de ban van haar dat hij alles riskeert door te proberen haar bij de maffiabaas weg te krijgen en er samen met haar vandoor te gaan. Maar hier begint de teloorgang van de almacht en de confrontatie met de realiteit: de kinderlijke wens tot almacht houdt nooit stand omdat de wereld nu eenmaal niet all good en oneindig bevredigend is. Alison verdwijnt in het niks op het moment dat Pete haar werkelijk denkt te hebben. Hierin begeven we ons weer in een kantelpunt van de film: Pete verwordt weer tot Fred. Fred stond immers symbool voor de frustratie en de geprojecteerde haat.

Escheriaanse trap

Als gefrustreerde poging de controle te behouden doodt Fred zij aan zij met de clowneske man de maffiabaas. Hierna gaat hij er vandoor. In het laatste shot zien we Fred aanbellen bij zijn eigen huis en door de intercom zeggen: Dick Laurant is dood. We zitten gevangen in een droom van David Lynch, die als een escheriaanse trap zich tot het oneindige zal blijven herhalen en waarin de dromer zowel slachtoffer als agressor blijkt. De ultieme zelfkwelling.

Ontvang onze nieuwsbrief

Ben je het oneens met de schrijver of heb je een interessante toevoeging?

Schrijf je artikel!

Wees niet bang:
Je wordt goed begeleid door de eindredactie. Bovendien krijgt je artikel een visuele prikkel van onze beeldredactie.