gender-masker-ongekunsteld

Verborgen liefde in het Tropenmuseum

Word je gek van de taboes en vooroordelen rondom homo’s, transgenders en seksuele vrijheid? Ga dan naar China en je zult zien dat het best erger kan. Maar dit probleem leidt wel tot interessante kunst in de tentoonstelling Secret Love. En met een beetje geluk zorgt het voor verandering.

Secret Love is een tentoonstelling over het taboe in China rondom de LHBT’ers (lesbiennes, homoseksuelen, biseksuelen en transgenders). De laatste jaren is in China veel meer openheid ontstaan over dit onderwerp, wat kunstenaars de ruimte heeft gegeven er iets mee te doen. Mensen buiten het standaard heteroseksuele plaatje worden nog lang niet volledig geaccepteerd. Maar, de tentoonstelling stelt ook de vraag of onze westerse ideeën over gender, seksualiteit en vrijheid eigenlijk wel zomaar toepasbaar zijn op China.

kunst uit het verleden

Ik loop de tentoonstelling binnen en denk: maar dit heb ik toch al lang gezien? LHBT’ers worden in beeld gebracht: ik zie foto’s van een naakt persoon met mannelijke geslachtsdelen en vrouwelijke make-up, van twee mannen die samen op een bankje zitten en een groep transseksuelen. Ik vind het niet choquerend, wat het wel lijkt te moeten zijn. Natuurlijk kan dit nieuw zijn voor Chinese kunstenaars en kunstliefhebbers, maar hoe is het nu interessant voor een westerling?

Dan valt mijn oog op iets wat ik niet meteen kan plaatsen. Xiyadie (pseudoniem) beoefent traditionele Chinese papierknipkunst, die al minstens vijftienhonderd jaar oud is en hij leerde van zijn moeder. De stijl is oud, maar het thema is nieuw: het geheime homoseksuele bestaan in een landelijk dorp. In die vijftienhonderd jaar moeten ontzettend veel van deze werken gemaakt zijn, maar waarschijnlijk heeft er nog nooit één seks tussen twee mannen afgebeeld. Toch leefden er altijd al homoseksuelen. Alle werken uit al die jaren naast elkaar zouden de geschiedenis van China vertellen, behalve dan de verhalen van hen die niet geaccepteerd werden. De homoseksuelen zijn uit de Chinese cultuur gewist. Hoe bijzonder is het dan dat Xiyadie nu eindelijk dit verhaal toevoegt aan deze traditie?

Traditioneel China wil zich niet zomaar laten veranderen door kunstvormen uit het westen, een cultuur die zich altijd superieur heeft gevoeld. Maar als een kunstenaar in technisch opzicht tradities in ere houdt, terwijl hij thematisch de grenzen verlegt, moet de cultuur de nieuwe thema’s incorporeren.

Ook Li Xiaofeng combineert traditionele kunst met een controversieel thema. Flower Boys, een inktschildering, gaat over het in harmonie zijn met de natuur en met omgeving in het algemeen. Voor een LGBT’er is dit niet eenvoudig, omdat in bijna elke omgeving mensen zijn waardoor ze niet geaccepteerd worden. Daarnaast is er, om in harmonie te zijn met je omgeving ook een bepaalde harmonie nodig met jezelf; je eigen lichaam en gedachten vormen de omgeving die het dichtst bij je staat. Als andere mensen je niet accepteren is dit moeilijk, maar dit is juist de sleutel tot het thuisvoelen voelen in de wereld.

De ik en het individu

Identiteit en zelfbeeld zijn thema’s die vaak terugkomen in de tentoonstelling. Het is net zo belangrijk om jezelf te begrijpen als om begrepen te worden. Deze relatie met de ik wordt in twee gevallen zelfs erg letterlijk afgebeeld.

In de fotoreeks I Fuck Me van Chi Peng zien we hem seks hebben met zichzelf, op verschillende locaties (een telefooncel, een kantoor, een toilet en een badkamer). Deze kunst staat in groot contrast met wat vroeger te zien was in Chinese kunst. Niet alleen homoseksualiteit was een taboe, ook het lichaam werd een lange tijd als te persoonlijk, Westers of pornografisch beschouwd. Het naakte lichaam komt veelvuldig in de tentoonstelling voor, bijvoorbeeld in de performance-film van Ma Liuming, die naakt, met lange haren en make-up, over de Chinese muur loopt. Een ander werk waar de relatie van de ‘ik’ met ‘zichzelf’ letterlijk te zien is, is dat van Cheng Juanzi en Song Jianing: Me and I. In deze video zien we twee keer dezelfde persoon die door een draad met zichzelf verbonden is. Maar de twee zijn ook te interpreteren als verschillende vrouwen die een relatie met elkaar hebben. Het gaat om de overeenkomst tussen liefde voor het zelf en liefde voor hetzelfde geslacht. Datzelfde geldt voor het werk van Peng. Het woord ‘homoseksualiteit’ ligt etymologisch gezien ook erg dichtbij iets als ‘seks met jezelf’, wat een interessant verband is.

Het is opvallend dat de kunstenaars zich zo richten op de individualiteit van mensen, hun relatie met zichzelf. Als ik het werk van Wang Zi bekijk, zie ik waarom. In de serie Hello Comrades staat op elk van de vier doeken steeds één persoon, heel vaak, vrijwel identiek afgebeeld. Het valt niet meteen op, maar er is op elk doek een hint van homoseksuele liefde tussen twee van deze personen te vinden. In China is er grote nadruk op het collectieve en kunnen individuen bijna verdwijnen in de massa; vandaar dat het zo belangrijk is voor Chinese kunstenaars om dit individu opnieuw zichtbaar te maken. Wat we dan zien is dat er in elk van de doeken mensen afwijken van de norm. Maar als we de doeken met elkaar vergelijken realiseren we ons dat deze ‘afwijking’ zelf ook een norm is.

onbeantwoorde vragen

Laat ik me nu weer richten op de vragen die de tentoonstelling zelf stelde. Zijn westerse gendertheorieën wel toe te passen op China? Hebben we hier iets over geleerd, of over onderwerpen uit die theorie, bijvoorbeeld of gender nu een sociale constructie of een biologisch gegeven is? Daar lijken de kunstenaars eigenlijk helemaal niet op in te gaan. Misschien zijn dit niet de vragen die we moeten stellen bij deze tentoonstelling.

De tentoonstelling is niet volledig, zoals hij zelf toegeeft. Zo zijn er sinds 1996 Chinese speelfilms over deze thema’s gemaakt, die in China niet mogen worden vertoond in bioscopen of televisie en hier ook niet te zien zijn. Daarnaast krijgen we geen beeld van de geschiedenis van de homoseksuele liefde in China, of wat de precieze positie van LGBT’ers in China op het moment eigenlijk is. Hoe kunnen we dan zinnige dingen zeggen over dit onderwerp en kunnen we de kunst eigenlijk wel goed genoeg begrijpen als we deze context missen?

universele boodschap

De kunst probeert een door taboes omgeven liefde zichtbaar te maken. De reden dat deze kunst nu gemaakt wordt heeft te maken met de huidige staat van het taboe in China. Het is groot, maar niet zo groot dat alle kunstenaars vrezen voor hun leven. De kunst is echter ook los van de specifieke situatie in China te waarderen. De titel van de tentoonstelling is niet voor niets Secret Love – het gaat over de verborgen liefde, niet om de precieze reden waarom die liefde verborgen moet blijven. De kunstenaars leggen hun ziel bloot omdat hun diepste gevoelens te tonen. Misschien missen we wat context over China, maar liefde, verlangens, onbegrip, onzekerheid, schaamte en taboes zijn onderwerpen die wij allemaal toch wel kennen.

De thema’s van Secret Love zijn universeel. Deze kunstenaars willen verandering teweeg brengen door te laten zien wat door traditie altijd onderdrukt is geweest. Het gaat om deze passie voor acceptatie van alle soorten mensen en liefde en hoeft zich daardoor eigenlijk niet eens te beperken tot LGBT’ers. Zo’n acceptatie van iedereen is ook in het westen een utopie die mijlenver weg staat van de werkelijkheid. Zo is deze kunst voor westerlingen net zo interessant als voor China. Secret love is nog tot 8 mei 2016 te zien in het Tropenmuseum.

Ontvang onze nieuwsbrief

Ben je het oneens met de schrijver of heb je een interessante toevoeging?

Schrijf je artikel!

Wees niet bang:
Je wordt goed begeleid door de eindredactie. Bovendien krijgt je artikel een visuele prikkel van onze beeldredactie.