Vlag-James-Bond-Witte-Huis-ongekunsteld

Verlos ons!

Met Daniel Craig als de nieuwe James Bond die namens MI6 al decennia lang boeven vangt, is de beroemdste spion lichamelijk en zelfs psychisch ineens kwetsbaar geworden. Ook de films liggen nu stuk voor stuk veel dichter bij de realiteit dan wat we voor het instorten van de Twin Towers hebben gezien. Wat zit er achter deze metamorfose en heeft dat te maken met de huidige strijd tegen het terrorisme?

Metamorfose

Het succes ten spijt, James Bond-films waren er nooit om een realistisch beeld te scheppen van de wereld van spionage. Strijdend tegen een scala van boeven en schurken kwam James Bond feitelijk nooit in gevaar. Op ogenschijnlijk hopeloze momenten waar zelfs de beste soldaat het er niet zonder kleerscheuren vanaf zou brengen, ontloopt James Bond met een koele onbezorgde blik het gevaar. Het om zeep helpen van slechteriken was als het uittrekken van onkruid uit je achtertuin. Dit, en het feit dat de schurken veelal een onbedwingbare drang hadden naar wereldheerschappij, maakte van James Bond een verkapte superheld.

Tijden veranderen. Toen in 2002 Pierce Brosnan zijn womanizer-Bond achterwege liet kwam na 4 jaar een geheel vernieuwde 007 ten tonele. Craig, de Blonde Bond, liet met zijn optreden in Casino Royale uit 2006 een menselijke spion zien. Geen onkruidtrekkerij, maar een Bond die, wanneer hij iemand van het leven beroofde, zichtbaar zijn emoties erbij onderdrukte. Een schild dat hij losliet toen hij oprecht verliefd werd op Vesper Lynd en toegaf te willen stoppen met zijn werk om bij haar te zijn. Ware liefde voor Bond was op zijn zachtst gezegd revolutionair en met dat gegeven kreeg de realistische Bond ook nog zware emotionele ballast mee door het uiteindelijke verraad en de dood van zijn geliefde Vesper.

Ook de schurken waartegen James Bond het sinds Casino Royale opneemt staan veel dichter bij de realiteit. In Casino Royale was het Le Chiffre die connecties had met terroristische organisaties. In Quantum of Solace (2008) bestreed Bond die terroristische organisatie en in Skyfall (2012) was het een oud-werknemer van MI6 met een persoonlijke vedette tegen M., het hoofd van MI6. Geen wereldheerschappij meer, maar veel realistischere dreigingen en zelfs terrorisme. Precies dat waar de wereld vandaag de dag dus zo mee bezig is. Het heeft er verdacht veel van weg dat de makers van de James Bond films zich hebben laten inspireren door 9/11 en de daaropvolgende strijd tegen het terrorisme.

Rubberen ethiek

Een snelle reactie op deze stelling zal hoogstwaarschijnlijk ontkenning ervan betekenen. Was het namelijk niet gewoon de film Batman Begins die de trend van het verduisteren van bestaande karakters en verhalen neerzette? Daarbij zat Brosnan het jaar nadat de Twin Towers waren ingestort nog in het zadel van zijn stoer vertolkte James Bond. Daarbij, films volgen nu eenmaal de mode van het witte doek en de verandering in deze beroemde spionnenreeks zou dan ook volledig te wijten kunnen zijn aan de revolutie die Christopher Nolan met Batman ontketende.

Dit is slechts deels waar. Natuurlijk is de trend de grootste reden van de verandering in James Bond en veel andere films. Maar wat zou het antwoord zijn op de vraag hoe het komt dat toegevoegd realisme en verduistering van bestaande karakters en verhalen zo goed heeft gewerkt? Een nieuwe manier van verfilmen werkt alleen als het publiek naar die betreffende manier verlangt. De aanval op de Twin Towers en de dreiging van terreur die sindsdien alleen maar voelbaarder is geworden, heeft een psychologische verandering in het publiek teweeg gebracht.  Discussie laait op over hoe ver men kan en mag gaan om terroristen of alleen verdachten ervan op te pakken en op te sluiten in bijvoorbeeld Guantanamo Bay. Pijnlijke martelmethodes worden toegepast om die vermoedelijke terroristen nog voor hun veroordeling tot praten over te halen. Steden worden door Amerikaanse luchteenheden gebombardeerd waarbij burgerlijke slachtoffers als onvermijdelijk worden gezien. Ethisch onverantwoord, maar als het gaat om de bescherming van velen lijkt het sinds 9 september 2001 alsof die ethische grenzen van het zachtste buigzame rubber zijn gemaakt.

Verlos ons van het kwade

De angst van het naderende terreur en de eindeloze discussie wakkeren het verlangen aan naar duidelijkheid en verlossing. Batman is een letterlijke verpersoonlijking van de discussie over wat ethisch door de beugel kan om gespuis onschadelijk te maken. Zelf twijfelt hij al of zijn acties wel door de beugel kunnen en ook Gotham omarmt hem niet gelijk. De kijker kan zich hierdoor makkelijk verplaatsen in een persoon als Batman. Verlossing wordt uiteindelijk geboden in de vorm van dat de superheld inderdaad een aanwinst is, omdat de betreffende criminelen uit de weg worden geruimd. Verlost dus van de discussie over wat goed en kwaad is en een ontknoping die tevens de belangrijkste verlossing inwilligt: verlost worden van het kwaad.

De makers van James Bond begrepen dit en wisten dat ook hun karakter dezelfde bewerking nodig had. Temeer omdat James Bond veel dichter bij de realiteit gezet kon worden dan een superheld in een carnavalsoutfit. Wereldheersers werden daarom terroristische groeperingen of individuen die ermee handelden. Bond kreeg op zijn beurt een menselijk karakter waardoor bij elke moord die hij moest plegen zijn gelaat vertoonde dat hij er moeite mee had, maar dat het noodzakelijk was voor de veiligheid van burgers en zijn geliefde collega’s. Wederom is er een karakter opgestaan die een verpersoonlijking is van de ethische discussie en de angst die het publiek voelt omtrent het terrorisme. Kijkers kunnen zich op die manier veel meet met Bond vereenzelvigen dan voorheen. De immer goede afloop van elke Bondfilm zorgt vervolgens dat ook die belangrijkste verlossing wordt ingewilligd.

Duistere propaganda

Allemaal leuk en aardig, maar wat nu als we een kanttekening plaatsen bij de bevindingen die hierboven uiteen zijn gezet? Een kanttekening dat het gevolgen heeft voor hoe we naar de realiteit kijken als we van dit soort films blijven genieten. Er is een aanzienlijk aantal mensen dat beweert dat het naar de realiteit bewegen van dit soort films mensen murw maakt als het gaat om ethische keuzes in de realiteit. Door het kijken van veel realistische spionagefilms zouden kijkers in de realiteit ook steeds minder moeite hebben met hoe Amerika zijn strijd tegen het terrorisme voortzet. Is die Batman-trend verkapte propaganda? Dat het bij oorsprong de bedoeling is geweest het publiek bij bioscoopbezoek op een gratis brainwash te trakteren, is hoogst onwaarschijnlijk. Maar dat de trend deze bijwerking zou kunnen hebben en dat er films zijn waar Amerikaanse en andere westerse regeringen met ja-knikkende koppen achter zouden staan is niet ondenkbaar.

De nieuwe James Bond is overduidelijk beïnvloed door de strijd tegen terrorisme. Het biedt publiek verlossing van terrorisme en criminaliteit en ontneemt de discussie over hoe zonder ethische grenzen te overschrijden dit kwaad uit te roeien. Het zwengelt echter wel een andere discussie aan. Als we zo veelvuldig genieten van iemand als James Bond die genadeloos afrekent met realistische schurken, verleggen we langzaamaan dan niet voor onszelf de grens voor wat toegestaan is bij terrorismebestrijding en wat niet? De onwaarschijnlijkheid is groot om te denken dat films werkelijk als propaganda voor de bestrijding van terrorisme worden uitgebracht, maar wellicht verwoorden ze toch de wensen die diep in ons ziel zijn geworteld. Dat we decennia later geleidelijk aan niet meer zo boos opkijken bij het boven water komen van voorbarige opsluiting, martelpraktijken en hevige bombardementen.

Ontvang onze nieuwsbrief

Ben je het oneens met de schrijver of heb je een interessante toevoeging?

Schrijf je artikel!

Wees niet bang:
Je wordt goed begeleid door de eindredactie. Bovendien krijgt je artikel een visuele prikkel van onze beeldredactie.