Verzadigd-oog-ongekunsteld

Vernieuw de wereld: vergeet het beeld

Je zult mij nooit horen beweren dat het einde van de kunstgeschiedenis achter ons ligt. Het is een zwaktebod van artiesten die al over hun geniale leeftijd heen zijn en toch de wereld nog niet hebben veroverd: Frida Kahlo was 19 toen ze Self-Portrait in a Velvet Dress voltooide, Michelangelo was 23 toen hij de wereldberoemde Piéta opleverde. Nee, de kunst is niet dood. Maar om een volgende stap te kunnen zetten, moet de kunstenaar één ding voorgoed achter zich laten: de afbeelding.

Overdaad schaadt

Susan Sontag spreekt in haar boek On photography al over afstomping bij herhaalde aanschouwing van pornografie en van een verzadigingspunt dat wordt bereikt na een x aantal gewelddadige beelden te hebben gezien, een standpunt waar ze overigens deels van terug krabbelt in haar boek Regarding the Pain of Others. Inmiddels zijn we al verder in de tijd en daarmee verder in de hoeveelheid afbeeldingen waaraan we zijn blootgesteld. Niet alleen de pornografische of gewelddadige afbeelding heeft een summum bereikt, maar de afbeelding op zich. We zijn er onverschillig voor geworden.

Opvallend was de tentoonstelling van Jonas Lund in dit kader. Hij liet in The Fear of Missing Out een computer op basis van analyses van succesvolle kunstwerken bepalen wat hij moest maken om voor te lopen op zijn tijd. Gek genoeg deed niets van het werk vernieuwend aan. Misschien dus niet zo gek.

Denk écht groot

Beeldende kunst kan alleen nog vernieuwend zijn als ze buiten de kaders van het afgebeelde treedt. Dit behelst zowel het tweedimensionale als het driedimensionale. Niet klei, niet het canvas, niet de foto, niet film of brons is je medium, maar de beeltenis als zodanig.  Zolang de kunstwereld dingen blijft produceren die een bepaalde ruimte beslaan, is ze van een andere tijd dan de onze.

Ik doel niet alleen op figuratie. De abstracte kunst (te denken aan geordende vormen en kleuren op een veld, zonder er objecten of mensen in te kunnen herkennen) kan veel abstracter. Ook Mark Rothko’s kleurvelden zijn mede door de gemakkelijke verspreiding via het internet tot ons gekomen als afbeeldingen. Een stroming vol witte en zwarte doeken zal ons niet meer vooruit helpen.

Afbeeldingen op het internet interpreteren we als tweedimensionaal, ook al kunnen we ze niet vastpakken. Zelfs het hologram is eigenlijk al achterhaald, want dat kennen we al uit science-fiction en toont toch veel verwantschappen met fotografie, film, lichtkunst en zelfs met beeldhouwkunst. De afbeelding is een historisch gegeven.

Haken en ogen

Er zitten veel mazen in deze wet. Denk bijvoorbeeld aan een kunstenaar die werkt met algoritmes waardoor steeds bepaalde afbeeldingen worden geladen, zonder dat hij daar zelf een hand in heeft. Is zijn algoritme dan het kunstwerk of de serie afbeeldingen die hij tevoorschijn tovert? Ook een kunstenaar als Idan Hayosh, die verzamelingen van Google Images maakt, valt in een gek tussengebied.

En wat te denken van de serie Nimbus van Berndnaut Smilde, waarbij hij een wolk maakt in een ruimte. Zolang er geen sprake is van registratie, kun je niet spreken van een afbeelding. Nu is het zo dat zijn wolken wel degelijk worden vastgelegd op foto. Het eigenlijke werk, dat maar korte tijd bestaat, is hiermee niet verworden tot een afbeelding.

Tijdens de theatervoorstelling The Great Warmachine zat ik heus wel te kijken naar een geheel van visuele prikkels. Maar een van de actrices liet iets onzichtbaars in de lucht hangen. Toen het woord ‘seks’ eindelijk viel, kwam dat niet uit de lucht vallen, maar voelde het eerder als het eerste groene blaadje dat boven de aarde uit kwam, terwijl er al een enorm wortelstelsel bestond.

Neostyling

Innovatie is in andere sectoren booming business. Technologische ontwikkelingen heten voortaan innovaties en als het om wetgeving gaat wordt de term ook ingezet om alle neuzen dezelfde kant op te krijgen. Innovatie heeft een positieve connotatie, innovatie kan ons oplossingen bieden. Lynn Berger uit zich in De Correspondent kritisch over deze blindelingse omarming.

Ze laat zien dat het woord de functie van een paraplu heeft gekregen, waaronder zich allemaal andere fantastische woorden verzamelen, zoals creativiteit.

In de postmoderne tijd werd er korte metten gemaakt met het idee dat kunst vernieuwend moest zijn. En terecht, want het feit dat iets nog nooit is gedaan, zegt natuurlijk niets over kwaliteit. Bovendien is juist is het probleemoplossende karakter en de doelmatigheid die daarmee gepaard gaat de beul van een creatief proces.

Ik wil daarom helemaal niet oproepen tot innovatie of vernieuwing in de kunst. Maar vroeg of laat zal er behoefte zijn aan iets dat nieuwer is dan een nog scherpere foto. Wil je een ouderwetse avant-garde vormen? Verdiep je in een afbeeldingsloze beeldtaal.

Ontvang onze nieuwsbrief

Ben je het oneens met de schrijver of heb je een interessante toevoeging?

Schrijf je artikel!

Wees niet bang:
Je wordt goed begeleid door de eindredactie. Bovendien krijgt je artikel een visuele prikkel van onze beeldredactie.