Vlieg-ongekunsteld

Vreemde vliegen

We zien hem als een eendagsvlieg, want na dat opvallende kunstwerk hebben wij zijn naam niet meer gehoord. Misschien maakt hij nog steeds kunst. We zouden het niet weten. Misschien confronteren deze werken de toeschouwer minder. Misschien zijn ze slechter, slapper, moeilijker, beter, interessanter of minder toegankelijk. Ik ging op zoek naar de daddy dj van de beeldende kunst, maar ik vond er geen. Ik vond wel andere vreemde vliegen.

Een kunstenaar maakte een serie sculpturen. Ze waren zeer uitgesproken en vingen de aandacht van bekende kunstcritici. Toen deze aandacht verdween naar een andere plek ging de kunstenaar verder. De sculpturen waren zijn nieuwe achternaam geworden. Misschien was de aandacht een vloek van de meerderheid waardoor de kunstenaar nu eeuwig moest doen met het imago van een eendagsvlieg. Misschien was hij in zijn identiteit geen eendagsvlieg, maar speelde hij slechts die rol in de kunstwereld. Misschien bestaan er in die zin geen echte eendagsvliegen zoals we die kennen, in de beeldende kunst. Kunstenaars zeggen toch zo vaak dat je geen kunstenaar kunt worden, nee dat moet je zijn. Dat betekent dat je er dus ook niet echt meer mee kan stoppen als je er dan een bent. Met dat idee in je achterhoofd kunnen alleen neppe kunstenaars echte eendagsvliegen zijn. Maar ik heb gemerkt dat dat idee niet klopt.

Aromatische vloeren

Laatst was ik in het Van Abbemuseum. Het museum nodigt mensen uit om hun verhalen en interpretaties toe te voegen aan de presentatie van de vaste collectie. Je kunt dit doen door een idee op te sturen naar het museum. Als het Van Abbe dit idee goed genoeg vindt, wordt het uitgevoerd. Caro Verbeek (kunst-en geurhistoricus) ontwikkelde samen met Jorg Hempenius (aromajockey) een verhaallijn: Inhaling Art.  Bij vijf kunstwerken uit de vaste opstelling zijn speciale geuren ontwikkeld waardoor je de kunstwerken zo wat kunt inhaleren. In de tentoonstelling wordt ook nog een werk van Laurent Mareschal gepresenteerd dat goed bij deze geurtocht aansluit. Het is een vloer met verschillende patronen. De vloer is gemaakt van kurkuma, gember, za’atar, sumak en witte peper. Dit kunstwerk zal na een tijdje weer verdwijnen of opnieuw worden gemaakt. De geur wordt steeds muffer en de kleur vervaagt. Misschien heb ik dan toch een eendagsvlieg gevonden.

Een andere vreemde vloer was de bekende pindakaasvloer van Wim T. Schippers. Dit pronkstuk moest keer op keer opnieuw worden gelegd.  Anders zou de vloer al na een paar maanden uitdrogen, korrelig worden en uiteindelijk schimmelend vergaan. De unieke staat van deze wegwerpkunst is misschien wel een letterlijke eendagsvlieg.

Loeien in de stad

Deze wegwerpkunst doet me eigenlijk meteen denken aan de Tostifabriek, een tijdelijke installatie die je kon vinden bij Mediamatic in Amsterdam Oost.  Met dit project wilden de initiatiefnemers de stedeling meer bewust maken van de afkomst van ons eten.  Het doel was om ongeveer 1000 tosti’s te oogsten. De ingrediënten werden zelf gemaakt. Er was een kleine stadsboerderij gebouwd met een graanveld en een stal. In de stal woonden twee koeien (Els en Tineke) en twee biggen (Wim en Max).

Het project riep veel reacties op. Koe Els moest, zoals iedere Nederlandse melkkoe, van haar kalfje gescheiden worden om haar goed te kunnen melken. Ze vond dat natuurlijk niet leuk, en liet dat horen ook. Veel buurtbewoners waren hier niet blij mee. Ze vonden het een dieronvriendelijk project, waren boos dat het op deze manier aan hen werd opgedrongen, vonden het geloei van Koe Els hartverscheurend of wisten niet hoe ze hun kinderen uit moesten leggen dat ham ook van de lieve biggetjes Wim en Max kwam. Mediamatic besloot daarom samen met de Tostifabriek een debat te organiseren over loeien in de stad.

De installatie bestond uit levende dieren en was daardoor vergankelijk en confronterend. Het was niet eens een karikatuur van de realiteit en toch riep het zo veel discussie op. De Tostifabriek valt naar mijn idee niet onder wegwerpkunst. Door menselijke handelingen is de installatie sterfelijk gemaakt en niet per se door de natuurlijke toestand van het materiaal (zoals bij de vloeren die eerder werden genoemd).

Een grote brand, een nieuw begin

Een ander mooi voorbeeld daarvan is Burning Factory. In Tondela (Portugal) is het verbranden van Judas een hele oude traditie. Het is een ritueel dat wordt uitgevoerd in het kader van Pasen en de vernieuwing van een vruchtbaar nieuw agricultureel jaar.  Er wordt een zogenaamde Judas van stro gemaakt. Een jury spreekt na de Paasmis een vonnis uit waarin Judas wordt beschuldigd voor alle slechte daden die hij heeft begaan. Daarna wordt de Judas verbrand.

De culturele vereniging ACERT transformeerde deze traditie een jaarlijks terugkomend participatieproject Burning Factory. Tweehonderd mensen uit de lokale gemeenschap bouwen samen aan  verschillende constructies. In de week voor Pasen bereiden ze een performance voor. De constructies worden gebruikt als decorstukken. Daarnaast maken ze muziek, kleding, zoeken ze naar interpretaties en een manier om dit tot uitdrukking te brengen tijdens de performance. Op de zaterdag uit die week treden ze op voor meer dan vijfduizend toeschouwers. Tijdens dit optreden worden alle constructies die ze hebben gemaakt, verbrand. De organisatie ziet het proces waarbij de mensen samen aan iets werken en het daarna verbranden als een manier om de winterperiode af te sluiten en energie te krijgen voor een nieuw seizoen. De constructies zijn bewust tot eendagsvliegen gemaakt.

De kunst van de herinnering is de kunst van de aandacht

Deze eendagsvliegen vragen om aandacht. Ze zijn er maar even en zullen daarna vergaan. Je kunt ze niet echt vinden op het internet, op een foto of in een tekst. Je moet ze ruiken, horen, meemaken, voelen en zien. Soms zijn ze er voor de grap en soms zijn ze bloedserieus. Het moment waarop je ze vindt, is eigenlijk altijd wel bijzonder omdat ze een dag later weer net een beetje anders zullen zijn. Want alles van waarde is weerloos, zei Lucebert.

Ontvang onze nieuwsbrief

Ben je het oneens met de schrijver of heb je een interessante toevoeging?

Schrijf je artikel!

Wees niet bang:
Je wordt goed begeleid door de eindredactie. Bovendien krijgt je artikel een visuele prikkel van onze beeldredactie.