Vlot-boek-ongekunsteld

Wa man; korte kennismaking met Theun de Vries

“Oproer – het woord was van zijn ouders. Het was niet van de oproerlingen zelf. Zij zeiden, dat zij aan de grens van het leven stonden met hun gekorte steun, en zij demonstreerden en werden uiteengejaagd en demonstreerden weer en kropen toen terug achter de bruggen van hun oud grachteneiland, die zij ophesen en waar zij zich tegen de gewapende overheid verschansten.”

VERGETEN SCHRIJVER?

Sándor Márai heeft mij op het spoor gebracht van Theun de Vries. In het autobiografische Land, land… had hij een pleidooi gehouden voor in vergetelheid geraakte schrijvers. De betreffende passage kon ik niet meer terugvinden, hoewel ik me wel opnieuw goed heb vermaakt met dit boek van Márai. Heeft hij het wel geschreven? Heb ik zelf iets geconstrueerd? Het maakt me niet meer uit. Ik dacht bij wijze van irrationele gedachtesprong aan De Vries, zo’n in de blubber van de literatuurgeschiedenis zakkende auteur, en besloot wat van hem te lezen.

POLITIEK EN KUNST

Het enorme oeuvre van De Vries valt wat het proza betreft grofweg in twee groepen te verdelen. Aan de ene kant is er de historische roman, met altijd wel ergens een linkse boodschap, zoals 1848, Sint Petersburg en WA man. Sinds zijn lidmaatschap van de CPN was er druk vanuit de partij om vooral ook de zaak van de communisten duidelijk naar voren te brengen en regelmatig was de partij niet helemaal tevreden over hoe hij dat had gedaan. Het feit dat hij desondanks heel lang trouw lid bleef van de CPN is een bijzondere kant aan het leven van De Vries. Aan de andere kant zijn er de kunstenaarsromans. Al in 1931 schreef hij Rembrandt en in 1998 Torrentius het feest en de storm. En daar zitten nog heel wat meer boeken tussen.

WA MAN

Deze verhandeling begon met een citaat uit WA man, Hieronder volgt een korte kennismaking met het boek en zo ook een beetje met De Vries. Het is een historische roman, maar de historie waar het boek over gaat was, toen de roman werd geschreven, nog kakelvers. De Vries heeft een aantal schrikwekkend dikke epische romans geschreven, maar dit is een dunnetje in 1944 verschenen onder de naam M. Swaertreger en uitgegeven bij De Doezende Dar – inderdaad, eigenlijk De Bezige Bij. Nu kun je het tweedehands nog als dunne Salamander aantreffen. Of, als je het geluk hebt dat ik had, in de oorspronkelijke versie.

Het verhaal gaat over Frans Dijkgraaf, de zoon van een winkelier en zijn vrouw. Ze hebben een armoedige winkel aan de rand van de Jordaan. Frans zit nog op school als er in de Jordaan een oproer ontstaat. De winkel wordt geplunderd en Frans gaat op een andere manier naar de Jodenbuurt kijken. “Zijn haat splitste zich en groeide naar alle zijden. Hij haatte niet alleen de steuntrekkers om hun armoede, maar hij haatte ook de rijken, die in de zonnige flatpaleizen van Zuid woonden…”

Hij gaat ondertussen naar de Handelsschool en komt uiteindelijk in contact met NSB-ers. Hier treft hij mannen die hem begrijpen. Ze vragen hem mee te doen. Frans Dijkgraaf gaat naar de trainingen van de nieuwe WA mannen en krijgt een soort uniform. Hij verloor met het aantrekken er van elk vernederend besef, de zoon te zijn van een kruideniertje, die boodschappen van een stuiver in een crediteurenboek schrijft. Een jongen, die op school en in het leven steeds het onderspit gedolven heeft. Hij hoort er dus helemaal bij, maar gaandeweg gaat hij meer en meer twijfelen. Waar hij tot nog toe de troost van het blind en opzwepend denkbeeld der duizenden gelaarsden gekend had, was nu enkel het bewustzijn van dringend gevaar. Dan breekt de oorlog uit. Er volgt een bijeenkomst om aanslagen te organiseren. Even later scheuren ze met adressen en een zak handgranaten door de stad voor half mislukte aanslagen en een achtervolging.

In de dagen die volgen, is voor Frans de vertwijfeling compleet. Hij wil dit niet en als de capitulatie een feit is, keert hij beschaamd terug naar het huisje van zijn ouders, walgend van zichzelf.

VASTHOUDEND GEËNGAGEERD

Een historische roman dus, waarin de geschiedenis zich niet afspeelt in het klassieke Griekenland, de Engelse middeleeuwen of de tijd van Molière, maar gewoon een aantal jaar voordat hij werd geschreven. Een roman ook waarin de schrijver zijn hoofdpersoon tot een verrassende keus laat komen: die voor de NSB. Dit is natuurlijk niet de keus van De Vries aangezien hij zelf nog in Kamp Amersfoort had gezeten. Wat mij betreft is het één van de meest geslaagde romans van De Vries voor zover ik ze heb gelezen. Compact en actueel. Misschien is het nu ook nog actueel in de zin dat je nu mensen kunt horen praten over ‘die Syriërs die onze banen komen inpikken…’

Het was een wat trieste man, die Theun de Vries. Hij kreeg de erkenning waar hij zo naar hunkerde niet, of erg laat. En dan die CPN, dat heeft hem ook in de weg gestaan. Je kunt er ook anders naar kijken. Met een koppige vasthoudendheid ging hij tegen alle stromen in door met het publiceren van geëngageerde historische romans zoals Multatuli dat vóór hem had gedaan en zoals dat nog steeds gebeurt. Wat te denken van The God of Small Things van Arundhati Roy of What is the What van Dave Eggers? Ik kan het niet helpen, maar ik heb toch een zwak opgedaan voor Theun de Vries en zijn werk. Ik ben het eens met Márai; de werkelijke of die van mijn verbeelding. Af en toe is het mooi om tijd te besteden aan schrijvers die eigenlijk al een beetje weggezakt zijn in de tijd. Wat dacht je van Sándor Márai?

Ontvang onze nieuwsbrief

Ben je het oneens met de schrijver of heb je een interessante toevoeging?

Schrijf je artikel!

Wees niet bang:
Je wordt goed begeleid door de eindredactie. Bovendien krijgt je artikel een visuele prikkel van onze beeldredactie.