quote-Haruki-Murakami-ongekunsteld

Waarom je moedertaal niet automatisch de beste is

Vandaag besteed ik speciale aandacht aan een grappig principe, iets dat mij als totaal nieuw toescheen. Toch schreef Haruki Murakami er al tig jaar geleden over. Hier vind je een prozaverrassing uit Japanse hoek.

De schreeuw om nuance

Ik heb altijd om het hardst geroepen dat onze taal zo arm is – dat we te weinig woorden hebben om precies te kunnen zijn. We praten langs elkaar heen, we zullen elkaar nooit begrijpen. Ja, als het op taal aankomt, dan kan ik nogal fatalistisch zijn.

Hierom leek het me volstrekt ondenkbaar om van elkaar te kunnen verwachten dat we ons in een andere taal dan onze moedertaal exact en nauwkeurig kunnen uitdrukken. Ik was om deze reden fel tegen internationaal onderwijs. Maar er klopte al iets niet, want ik las wel vertaalde boeken. Naar míjn moedertaal, dat wel, maar niet in de moedertaal van de schrijver. Neem Murakami, die had ik nooit willen missen, maar ik kan geen enkel woord Japans lezen.

De vertaling vertalen

Wie net als ik zijn boeken verslindt, weet dat er iets eigenaardigs is aan Murakami’s manier van schrijven. Het is weinig zangerig maar toch vloeiend. De zinnen zijn kort en pretenderen niets meer te zijn dan ze zijn. Toch zegt hij veel. “Waar een ingang is, is ook een uitgang. De meeste dingen zijn op die manier ingericht. Postbussen, stofzuigers, dierentuinen, schenkkannetjes voor saus. Natuurlijk zijn er ook dingen zonder uitgang. Neem nou muizenvallen.”

De bestseller Norwegian Wood is een ‘gewoon’ boek, waar veel van zijn andere boeken vaak worden beschreven als enigszins surrealistisch (al denk ik niet dat dat het goede woord is). In Kafka aan het Strand regent het op een gegeven moment vissen. Maar we hoeven daar ook weer niet teveel aandacht aan te besteden: uiteindelijk staan dat soort gebeurtenissen in dienst van de personages, die bijna altijd zeer sympathiek zijn en ongelooflijk gelaagd.

Wat is dat toch met Murakami? Waarom zijn zijn simpele zinnen uit duizenden te herkennen? “Mensen die om drie uur ’s nachts in de stille keuken in de koelkast snuffelen om te zien of hij misschien nog iets eetbaars bevat, kunnen alleen maar dingen schrijven van een navenant niveau. Zo iemand ben ik”. Dat is dus een leugen.

Uniek verkooppunt (onvrije vertaling)

In het voorwoord van zijn allereerste boek Luister naar de wind beschrijft hij waar zijn unieke stijl vandaan komt. Er was een moment dat hij de drang had om een boek te schrijven, maar hij verwachtte niet dat hij zomaar een goede roman zou kunnen schrijven. Zijn volgende denkstap was: “Als ik toch niet kan schrijven, kan ik net zo goed alle gevestigde ideeën over romans en literatuur overboord gooien en gewoon schrijven wat ik voel, zoals dat in mijn hoofd opkomt en op de manier die ik leuk vind”.

Dat bleek niet mee te vallen. Hij haalde zijn Olivetti-typemachine tevoorschijn en hier komt dan de idioot simpele uitvinding die ik eerder een prozaverrassing noemde: hij begon de opening van het boek in het Engels te schrijven. Zo dwong hij zichzelf om in eenvoudig taalgebruik de inhoud weer te geven. Hierna zette hij het Engels om in Japans. De rest van het boek schreef hij in zijn eigen taal, maar met dit principe in zijn achterhoofd. Op een melig moment in dit voorwoord zegt hij: “Wel in het Japans, niet in het Romans”. Het spel was om deze eenvoudige woorden op een effectieve manier te combineren, en die combinaties, die we doorgaans zinnen noemen, op hun beurt effectief te combineren.

Hij refereert ook aan de Hongaarse schrijfster Ágota Kristóf, die tegen wil en dank in het Frans begon te schrijven en zo een nieuwe stijl creëerde, een stijl die Murakami natuurlijk erg aansprak. In Luister naar de wind spreekt hij over Derek Heartfield, een fictieve tijdgenoot van Ernest Hemingway en F. Scott Fitzgerald waarvan hij zegt te hebben leren schrijven. Hij noemt Heartfield een steriele schrijver. De grap is dus dat hij eigenlijk zegt het schrijven van zichzelf te hebben geleerd, aangezien hij Heartfield zelf in het leven heeft geroepen.

Niet meer, zeker niet minder

Murakami schrijft dus geen poëtische teksten. Hij omsingelt het juiste met simpele woorden. Maar hij schrijft ook geen zin teveel. Het druipt niet. Zijn eigen Heartfield zegt: “De bezigheid die schrijven heet is in feite niets anders dan het vaststellen van de afstand tussen jezelf en de dingen om je heen. Daar heb je geen gevoeligheid voor nodig, maar een meetlat”.

Hij beschrijft de dingen dan ook nogal droog. Zijn boeken zouden misschien wel de helft dunner kunnen zijn als hij geen alinea’s zou besteden aan het in detail uitschrijven van doodgewone handelingen zoals het roken van een sigaret of het aantrekken van een jas. Maar minder Murakami, dat zou ik niemand toewensen.

Ontvang onze nieuwsbrief

Ben je het oneens met de schrijver of heb je een interessante toevoeging?

Schrijf je artikel!

Wees niet bang:
Je wordt goed begeleid door de eindredactie. Bovendien krijgt je artikel een visuele prikkel van onze beeldredactie.