Experiment-ongekunsteld

yoUturn: Een sociaal experiment over toezicht en de paranoia die daar uit voortvloeit

De zon ging onder. Het treinpersoneel van de Deutsche Bahn staakte om meer loon en minder werk af te dwingen. Tegelijkertijd bewoog een mensenmassa, met de spandoeken in de lucht, al slogans scanderend door de wijk Wedding om zich vreedzaam tegen de Islamitische Staat te ageren die de veiligheid van de Koerdische bevolking trachtte te ondermijnen. Tijdens deze avond van de demonstratie namen mijn partner-in-crime, A(…), en ondergetekende deel aan het sociale experiment yoUturn dat ons door het eens gedeelde hart van de Koude Oorlog leidde. Zo maakten wij uit eerste hand kennis met de psychische gevolgen van staatsveiligheid door absolute toezicht.

A(…), zelf uit Duitsland afkomstig, was nog een kind tijdens het vallen van het IJzeren Gordijn, maar haar ouders behoorden tot de Oost-Duitse bevolking die onder het waakzame oog van de Sovjet-Unie viel. Haar ouders kennen Yuri Gagari, zij kennen Vita Cola, Laika, een tijd zonder Glasnost en Perestrojka, een tijd waarin kameraadschap een deugd was en kapitalisme een zonde. “Philosophen haben die Welt nur verschieden interpretiert; es kommt aber darauf an, sie zu verändern“, staat in de welkomsthal van de Humboldt Universiteit geschreven. De eens revolutionaire goede bedoelingen van de Marxistische filosofie vormden de blauwdruk voor een samenleving waarin, onder het mom van Sicherheit, de Stasi haar burgers in de gaten hield.

Stasi, Koude Oorlog en NSA

De Stasi is niet meer, de muur is gevallen en ondanks het gerucht dat de berenworstelaar uit Moskou de glorietijd van de USSR wil herstellen, behoort het Rode Gevaar tot het verleden. Toch zijn de angst en waanzin voor vergaande toezichtpraktijken, die zo kenmerkend voor de Koude Oorlog zijn, vandaag nog relevant. Het NSA schandaal heeft geen introductie meer nodig en nog altijd leven er mensen in dictatoriale staten onder een voortdurend toezicht. Dit vormde het materiaal waarmee Christiane Mudra haar performatieve theaterstuk yoUturn ter berde bracht.

YoutUrn begon als een onschuldig spoorzoekertje dat A(…) en mij aan de kindertijd denken deed, maar geleidelijk aan werden wij de wereld van de achtervolgingswaan in gesleurd. Ik zal niet ingaan op de uiteindelijke gedaante van dit sociale experiment, een fundamenteel onderdeel ervan vormt de onbekendheid met wat je als subject te wachten staat. Volstaat te schrijven dat ik, naarmate het experiment vorderde, de paranoïde in mij voelde toenemen. Daar het duidelijk was dat de Organisatie voortdurend op de hoogte bleek te zijn van waar A(…) en ik vertoefden, ging ik iedereen, die ons passeerde, als een mogelijke collaborateur in het complet tegen ons beschouwen. Net nadat wij gebeld waren, zag ik een vrouw gehuld in haar modebewuste jas haar smartphone weg doen. Tien minuten later wees een man met een stepje en een Italiaans accent ons uit het niets de weg naar de juiste bus, omdat door de staking en de demonstratie het openbaar vervoer ontregeld was. Een vrouw leek zich om een bewusteloze man bij een tramstation te bekommeren, we hoefden niet te helpen, maar kort daarna werden we gebeld met verdere instructie aangaande onze zoektocht.

Altijd schuldig

A(…) en ik mochten ruiken aan een wereld waarin iedereen een potentiële landverrader is. Zodra besloten wordt een burger als verdachte te merken, dan is hij al schuldig. Allerlei informatie omtrent de verdachte wordt verzamelend en geïnterpreteerd als bewijs voor zijn landsverraad. Het ontbreken van een profielfoto op Facebook betekent dat de verdachte iets te verbergen heeft.  Dat de verdachte artikelen schrijft voor een online kunstmagazine dat om haar bestaansrecht worstelt, is een duidelijk teken van staatsondermijnend gedrag. Het doel was niet uit te vinden wie werkelijk schuldig en wie werkelijk onschuldig waren, het doel was willekeurige burgers te arresteren en vervolgens schuldig te kunnen verklaren.

Het faalt me nog enkel het waarom te begrijpen. Als het enige doel is mensen als schuldig aan landsverraad te kunnen bestempelen, ongeacht of ze dat zijn of niet, wat is daar dan in vredesnaam het nut van? Is het symptomatisch voor de megalomanie van de machtshebbers? Is het een ongeremde dwang tot staatsveiligheid die voortkwam uit oprechte zorg om het welzijn van de burgers, of volgen zulke toezichtpraktijken noodzakelijk nadat een land verscheurd wordt door twee wereldoorlogen? A(…) en ik weten het niet. We kunnen er echter niet omheen dat de dwang tot het absolute toezicht van de staat nog altijd actueel is. Een pijnlijke les voor ondergetekende die al die geruchten als doldwaze complottheorieën naar het rijk der dwalingen verwees. Na het experiment keerden A(…) en ik huiswaarts. Boven het tramstation stond geschreven, ‘Überwachungskameras für Ihre Sicherheit‘.

Ontvang onze nieuwsbrief

Ben je het oneens met de schrijver of heb je een interessante toevoeging?

Schrijf je artikel!

Wees niet bang:
Je wordt goed begeleid door de eindredactie. Bovendien krijgt je artikel een visuele prikkel van onze beeldredactie.